Η Ακροδεξιά του λουκάνικου

«Συναισθήματα», «άνθρωποι», «αφήγημα», «ενσυναίσθηση». Ηταν οι λέξεις που επέμενε να επαναλαμβάνει ο Χριστιανοδημοκράτης καγκελάριος της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς, στη φορτισμένη ομιλία του την επομένη του εκλογικού θριάμβου τής –επιβεβαιωμένα από την Υπηρεσία Προστασίας του Συντάγματος– ακροδεξιάς Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) στις εκλογές του ανατολικογερμανικού κρατιδίου της Σαξονίας-Ανχαλτ με σχεδόν 44%. Σαν να ήθελε να απαριθμήσει όσα έλειπαν από τον προεκλογικό αγώνα του κόμματός του (CDU) που κυβερνούσε εκεί από το 2002 κι είδε τη δύναμή του να μειώνεται κατά 20%, από 37% σε 17%. «Οποιος είναι αναγκασμένος να τα λέει όλα αυτά, δεν τα κατέχει. Οποιος έχει αφήγημα, δεν κάνει λόγο για “αφήγημα”, απλώς αφηγείται. Οποιος συναισθάνεται, δεν μιλάει για “ενσυναίσθηση”, απλώς παρηγορεί», σχολίασε στην εφημερίδα Zeit ο αρθρογράφος Μπερντ Ούλριχ.

Τώρα το πολιτικό σύστημα δηλώνει σοκαρισμένο, παρόλο που όλες οι δημοσκοπήσεις προεξοφλούσαν ότι η ΑfD βρίσκεται κοντά στην αυτοδυναμία. Τρεις ψήφους χρειάζεται το κόμμα για να σχηματίσει κυβέρνηση και να σπάσει το μεταπολεμικό ταμπού. Το αριστερό κόμμα της Ζάρα Βάγκενκνεχτ, BSW, δηλώνει ήδη ανοιχτό σε διάλογο, ενώ πολιτικοί αναλυτές δεν αποκλείουν να μεταπηδήσουν στην άλλη όχθη Χριστιανοδημοκράτες βουλευτές. Αν συμβεί αυτό, θα είναι εν μέρει και ευθύνη του ίδιου του καγκελαρίου, ο οποίος ήταν από τους πρώτους που διέρρηξαν το «τείχος προστασίας» του πολιτεύματος (Brandmauer).

Ο Κλάους Ντίκε είναι πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Φρίντριχ Σίλερ στην Ιένα. Το όνομά του συζητήθηκε ως διακομματικού υποψήφιου πρωθυπουργού του CDU εναντίον του αριστερού Mπόντο Ράμελοφ, ο οποίος εξελέγη τελικά στη Θουριγγία το 2014. Κατά τη γνώμη του η απόφαση του Μερτς να στηριχθεί στις ψήφους της AfD για να προωθήσει τη σκληρή μεταναστευτική πολιτική του λίγο προτού γίνει καγκελάριος, στις αρχές του 2025, «ήταν λάθος. Εκείνη την περίοδο τουλάχιστον. Τόσο κοντά στις εκλογές δεν μπορείς να κάνεις κάτι τέτοιο. Είναι εξαιρετικά επικίνδυνο. Ο τρόπος αντιμετώπισης της AfD πρέπει να επανεξεταστεί. Τι σημαίνει “τείχος προστασίας”; Είναι μια δημοσιογραφική επινόηση. Με την επιμονή στο “τείχος” υπήρξε ένας κοινωνικός αποκλεισμός, που βοήθησε την AfD να αναπαράγει το αφήγημα του θύματος. Κι αυτό το αφήγημα το αξιοποίησε με τον καλύτερο τρόπο. Από αυτή την άποψη το τείχος προστασίας απέτυχε».

«Κόμμα του κεφιού»

Το ενδιαφέρον στοιχείο της πρόσφατης αναμέτρησης είναι ότι το ακροδεξιό κόμμα πήγε καλύτερα στις νεότερες ηλικίες (στους άνω των 70 ετών πήρε μόλις 31%) και κινητοποίησε ψηφοφόρους που δεν είχαν ψηφίσει στις προηγούμενες εκλογές (η συμμετοχή αυξήθηκε από 60,3% σε 77,8%). Αυτό που φαίνεται ότι κατάφεραν ο Ζίγκμουντ και το επιτελείο του προεκλογικά είναι να μετατρέψουν την ΑfD από το «κόμμα της γκρίνιας» σε «κόμμα του κεφιού». Στις εκδηλώσεις, στις οποίες διανέμονταν λουκάνικα και γίνονταν χαλαρές πολιτικές συζητήσεις, οι Ανατολικογερμανοί ψηφοφόροι βρήκαν, εκτός από ένα πεδίο εκτόνωσης της δυσαρέσκειάς τους, και έναν τρόπο διασκέδασης και ταύτισης με ομοϊδεάτες, μια ευκαιρία να δημιουργήσουν μια διακριτή ταυτότητα.

«Εχουν εμπειρία δικτατορίας επί αρκετές δεκαετίες. Επωμίστηκαν μια τεράστια ανατροπή το 1989-90 και πείστηκαν πως δεν εκτιμήθηκαν αρκετά για αυτό το βάρος. Το πιο σημαντικό είναι πως κοινωνικοποιήθηκαν με την αντίληψη από τη μία πλευρά να έχουν απίστευτα υψηλές προσδοκίες από το κράτος, από την άλλη πλευρά να είναι εξαιρετικά δύσπιστοι απέναντι στους κρατικούς θεσμούς», λέει από την πλευρά του ο Ντίκε στην «Κ». «Η συζήτηση για την απαγόρευση του κόμματος θα ενταθεί και πάλι. Μια απαγόρευση, όμως, θα οδηγούσε στο να αισθάνεται το 44% των ψηφοφόρων στη Σαξονία-Ανχαλτ ότι στερείται τα δημοκρατικά του δικαιώματα», προειδοποιεί ο Ντίκε.

Τα αναχώματα

Σε αυτό συμφωνεί και ο νομικός Φρίντριχ Τσίλεσεν, που κάνει το διδακτορικό του στην Οξφόρδη πάνω στην εργαλειοποίηση του νόμου κατά τη διαδικασία δημοκρατικής διολίσθησης. Η εκτίμησή του είναι πως ενδεχόμενη απαγόρευση της AfD θα ήταν μια χρονοβόρος διαδικασία τουλάχιστον δύο ετών. Eχει διατελέσει συντάκτης του Verfassungsblog, ενός διεθνούς φόρουμ στον τομέα του συνταγματικού δικαίου.

«Υπάρχει ένα πολύ ευρύ φάσμα νομικών δυνατοτήτων για να αναχαιτιστεί η επιρροή της AfD. Υπάρχει οικονομική υποστήριξη και πηγές πληροφόρησης στη Σαξονία-Ανχαλτ. Οι δημόσιοι υπάλληλοι, π.χ., γνωρίζουν πώς να κινηθούν νομικά. Υπάρχουν επίσης ενώσεις που προσφέρουν νομική υποστήριξη. Σε ορισμένα κρατίδια, συμπεριλαμβανομένης της Σαξονίας-Ανχαλτ, συντελέστηκε θεσμική προετοιμασία και τροποποίηση νόμων. Με τη δουλειά μας στο Verfassungsblog αναζητήσαμε αδύναμα σημεία και καταφέραμε να διασφαλίσουμε ότι οι εκλογές δικαστών και τα συνταγματικά δικαστήρια προστατεύονται καλύτερα. Πρόσφατα εξάλλου θεσπίστηκε ένας νέος κανόνας, που είχαμε ζητήσει και για τη Θουριγγία: ο πρωθυπουργός του κρατιδίου να μην μπορεί να καταγγείλει μονομερώς μια κρατική σύμβαση με μία υπογραφή, αλλά να χρειάζεται κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Αν υποθέσουμε ότι η AfD κυβερνά με ψήφο ανοχής από το BSW ή το CDU, θα πρέπει να πάρει έγκριση από το Κοινοβούλιο». Παράλληλα, θα πρέπει να αποκλειστεί μια ενδεχόμενη κυβέρνηση της AfD από απόρρητες πληροφορίες της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. «Είναι απαράδεκτο να διαβιβάζονται επιπόλαια ευαίσθητες πληροφορίες σε ένα κόμμα που συναλλάσσεται με τον Πούτιν», τονίζει ο Ντίκε.

Προς το παρόν ο καγκελάριος Μερτς αρνείται ότι οι εκλογές σε ένα κρατίδιο με 2,2 εκατ. κατοίκους θα συμπαρασύρουν την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και τον ίδιο. Επονται όμως την επόμενη Κυριακή εκλογές στο Βερολίνο και στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, όπου η κακοδαιμονία αναμένεται να συνεχιστεί. «Μερικοί άνθρωποι ρωτούν συχνά ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης και στη σημερινή κατάσταση. Η κύρια διαφορά είναι πως σήμερα έχουμε μια πλειοψηφία ανθρώπων που είναι δημοκράτες. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης είχε ελάχιστους δημοκράτες, ακόμα και στο Κόμμα του Κέντρου. Η εχθρότητα απέναντι στη δημοκρατία πήγαινε πολύ πέρα από τους ψηφοφόρους του ναζιστικού κόμματος», επισημαίνει ο Μάου.