Τις πρώτες μέρες του πολέμου στο Ιράν η διεθνής συζήτηση περιστρέφεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω από ένα ζήτημα, το πετρέλαιο. Οι αγορές ενέργειας, ο αποκλεισμός του Στενού του Ορμούζ, η άνοδος των τιμών της βενζίνης και οι επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία έχουν μετατραπεί στο βασικό πρίσμα μέσα από το οποίο αναλύεται η σύγκρουση.
Η δημόσια συζήτηση επαναλαμβάνει σχεδόν με μηχανικό τρόπο τα ίδια και τα ίδια ερωτήματα. Σε ποια ύψη θα φτάσει η τιμή του πετρελαίου, ποιες θα είναι οι γενικότερες επιπτώσεις για το κόστος ζωής και τι σημαίνουν όλα αυτά για τη διεθνή οικονομία. Σχεδόν κανείς, ωστόσο, δεν εξετάζει μια διαφορετική διάσταση - ίσως λιγότερο σημαντική για τις αγορές αλλά με απείρως μεγαλύτερο βάρος για τον πλανήτη και το μέλλον της ανθρωπότητας: τις περιβαλλοντικές συνέπειες μιας σύγκρουσης που διεξάγεται στην καρδιά της μεγαλύτερης πετρελαϊκής ζώνης του κόσμου. Κάθε αεροπορικός βομβαρδισμός σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, κάθε χτύπημα σε βιομηχανικές υποδομές, κάθε πύραυλος που εκτοξεύεται απελευθερώνει στην ατμόσφαιρα τεράστιες ποσότητες ρύπων, με ανυπολόγιστες συνέπειες για έναν πλανήτη που ήδη νοσεί.
Η οικολογία του πολέμου
Δύο εικόνες συνοψίζουν ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο την περιβαλλοντική διάσταση του πολέμου: η «μαύρη βροχή» που έπεσε τις προηγούμενες μέρες πάνω από περιοχές του Ιράν μετά τους βομβαρδισμούς πετρελαϊκών εγκαταστάσεων και οι βόμβες λευκού φωσφόρου που χρησιμοποιήθηκαν σε επιθέσεις στον Νότιο Λίβανο. Οι ισραηλινές επιθέσεις σε μεγάλες αποθήκες πετρελαίου και εγκαταστάσεις αποθήκευσης καυσίμων στο Ιράν το περασμένο Σάββατο προκάλεσαν πυρκαγιές που έκαιγαν για ημέρες. Τα σύννεφα καπνού που δημιουργήθηκαν περιείχαν τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του θείου, οξειδίων του αζώτου και μικροσωματιδίων που απελευθερώθηκαν από την καύση εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου. Σε αρκετές περιοχές οι ατμοσφαιρικοί αυτοί ρύποι συνδυάστηκαν με υδρατμούς, δημιουργώντας φαινόμενα όξινης βροχής. Οι περιβαλλοντικές συνέπειες τέτοιων πυρκαγιών μπορεί να διαρκέσουν χρόνια. Η καύση πετρελαίου σε τόσο μεγάλη κλίμακα απελευθερώνει βαρέα μέταλλα και τοξικές οργανικές ενώσεις που καταλήγουν στο έδαφος και στη θάλασσα, ενώ τα μικροσωματίδια μπορούν να μεταφερθούν σε μεγάλες αποστάσεις επηρεάζοντας την ποιότητα του αέρα ακόμη και σε γειτονικές χώρες.
Την ίδια στιγμή, στον Νότιο Λίβανο οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατήγγειλαν τη χρήση βομβών λευκού φωσφόρου σε ισραηλινές επιθέσεις κοντά σε κατοικημένες περιοχές. Ο λευκός φώσφορος, μια χημική ουσία που αναφλέγεται αμέσως μόλις έρθει σε επαφή με το οξυγόνο, χρησιμοποιείται στρατιωτικά για τη δημιουργία πυκνών καπνογόνων νεφών ή για την ανάφλεξη στόχων. Ωστόσο, η χρήση του σε κατοικημένες περιοχές θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνη, καθώς προκαλεί σοβαρά εγκαύματα και αφήνει τοξικά κατάλοιπα στο έδαφος και στη βλάστηση. Όταν τα σωματίδια λευκού φωσφόρου καταλήγουν στο περιβάλλον, μπορεί να συνεχίσουν να καίγονται για μεγάλο χρονικό διάστημα ή να μετατρέπονται σε χημικές ενώσεις που μολύνουν το έδαφος και τα υπόγεια νερά. Στον αγροτικό νότο του Λιβάνου, όπου η γεωργία αποτελεί βασική πηγή εισοδήματος, οι επιπτώσεις αυτές ενδέχεται να επηρεάσουν τις καλλιέργειες και την ποιότητα των υδάτων για πολλά χρόνια.
Η μεγαλύτερη ρύπανση από ανθρωπογενή καταστροφή
Οι διεθνείς οργανισμοί που έχουν μελετήσει τις συνέπειες των σύγχρονων πολέμων καταλήγουν σε ένα κοινό συμπέρασμα: οι ένοπλες συγκρούσεις αφήνουν πίσω τους ένα οικολογικό αποτύπωμα που μπορεί να παραμένει για δεκαετίες μετά το τέλος των εχθροπραξιών. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (UNEP), οι πόλεμοι «προκαλούν μακροχρόνια ρύπανση του εδάφους, του νερού και της ατμόσφαιρας, ενώ οι επιπτώσεις τους μπορεί να συνεχίσουν να επηρεάζουν την ανθρώπινη υγεία και τα οικοσυστήματα για γενιές».
Σε πολλές περιπτώσεις η περιβαλλοντική καταστροφή δεν οφείλεται μόνο στα όπλα αλλά και στην κατάρρευση των μηχανισμών προστασίας του περιβάλλοντος. Όταν βομβαρδίζονται βιομηχανικές εγκαταστάσεις, διυλιστήρια ή χημικές αποθήκες και ταυτόχρονα καταστρέφονται οι υποδομές διαχείρισης αποβλήτων και υδάτων, μεγάλες ποσότητες τοξικών ουσιών απελευθερώνονται ανεξέλεγκτα στο περιβάλλον. Το αποτέλεσμα είναι αυτό που το UNEP περιγράφει ως «πολλαπλή περιβαλλοντική κρίση», ένα φαινόμενο όπου οι στρατιωτικές καταστροφές μετατρέπονται σε μακροχρόνια οικολογική υποβάθμιση.
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει ότι κάθε μεγάλος πόλεμος αφήνει πίσω του ένα διαφορετικό αλλά εξίσου σοβαρό περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Στον πρώτο Πόλεμο του Κόλπου το 1991 η υποχώρηση των ιρακινών δυνάμεων συνοδεύτηκε από την πυρπόληση περισσότερων από 600 πετρελαιοπηγών στο Κουβέιτ. Οι πυρκαγιές έκαιγαν για μήνες και δημιούργησαν τεράστια σύννεφα καπνού που σκέπασαν μεγάλο μέρος της περιοχής. Σύμφωνα με τη μελέτη του Διεθνούς Ινστιτούτου Ανάλυσης Εφαρμοσμένων Συστημάτων (IIASA), το γεγονός αυτό προκάλεσε «τη μεγαλύτερη ατμοσφαιρική ρύπανση που έχει καταγραφεί ποτέ από ανθρωπογενή καταστροφή». Τα νέφη καπνού περιείχαν αιθάλη, διοξείδιο του θείου και βαρέα μέταλλα, επηρεάζοντας την ποιότητα του αέρα σε ολόκληρο τον Περσικό Κόλπο. Την ίδια στιγμή σημειώθηκε και μία από τις μεγαλύτερες πετρελαιοκηλίδες στην ιστορία όταν εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου χύθηκαν στη θάλασσα, καταστρέφοντας παράκτια οικοσυστήματα και θαλάσσια ζωή. Οι επιστήμονες που μελέτησαν τις συνέπειες εκείνης της καταστροφής κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η ρύπανση επηρέασε την περιοχή για πολλά χρόνια μετά το τέλος του πολέμου.
Από τη Μέση Ανατολή, στα Βαλκάνια
Λίγα χρόνια αργότερα, οι βομβαρδισμοί του ΝΑΤΟ στη Γιουγκοσλαβία το 1999 δημιούργησαν μια διαφορετική αλλά εξίσου σοβαρή περιβαλλοντική κρίση. Ειδική αποστολή του UNEP που επισκέφθηκε τη Σερβία μετά τη σύγκρουση εντόπισε εκτεταμένη ρύπανση σε βιομηχανικές περιοχές. Οι επιθέσεις σε διυλιστήρια και πετροχημικά εργοστάσια προκάλεσαν διαρροές τοξικών ουσιών, μεταξύ των οποίων χλώριο, πετρελαιοειδή και διοξίνες.
Σύμφωνα με σχετική έκθεση της UNEP, η ρύπανση σε ορισμένα σημεία χαρακτηρίστηκε «σοβαρή και επικίνδυνη για την ανθρώπινη υγεία». Σε ορισμένες περιπτώσεις οι τοξικές ουσίες κατέληξαν στον Δούναβη, προκαλώντας ανησυχίες για τις επιπτώσεις στο υδάτινο οικοσύστημα ενός από τους μεγαλύτερους ποταμούς της Ευρώπης. Παράλληλα, η χρήση βομβών απεμπλουτισμένου ουρανίου δημιούργησε νέους σοβαρούς φόβους για μακροχρόνια μόλυνση του εδάφους.
Η ίδια εικόνα επαναλήφθηκε και στον πόλεμο του Αφγανιστάν το 2001. Σύμφωνα με αξιολόγηση του UNEP, η σύγκρουση επιτάχυνε μια ήδη σοβαρή περιβαλλοντική κρίση. Η κατάρρευση κρατικών θεσμών οδήγησε σε εκτεταμένη αποψίλωση δασών, ανεξέλεγκτη εξόρυξη φυσικών πόρων και υποβάθμιση των υδάτινων πόρων. Η έκθεση σημείωνε ότι «η περιβαλλοντική υποβάθμιση στο Αφγανιστάν αποτελεί μία από τις πιο σοβαρές αλλά λιγότερο ορατές συνέπειες δεκαετιών σύγκρουσης».
Στον πόλεμο του Ιράκ το 2003 η καταστροφή ενεργειακών και βιομηχανικών υποδομών δημιούργησε νέες εστίες ρύπανσης σε ολόκληρη τη χώρα. Βομβαρδισμοί και δολιοφθορές σε πετρελαιοπηγές, διυλιστήρια και αγωγούς προκάλεσαν εκτεταμένες πυρκαγιές, πολλές από τις οποίες καταγράφηκαν και από δορυφόρους. Τα νέφη πυκνού μαύρου καπνού που δημιουργήθηκαν περιείχαν μεγάλες ποσότητες αιθάλης και διοξειδίου του άνθρακα και μεταφέρθηκαν σε μεγάλες αποστάσεις πάνω από τη Μέση Ανατολή. Σύμφωνα με ανάλυση της NASA, τέτοιου τύπου πετρελαϊκές πυρκαγιές απελευθερώνουν τεράστιες ποσότητες ρύπων στην ατμόσφαιρα, επηρεάζοντας τόσο την ποιότητα του αέρα όσο και τις περιφερειακές κλιματικές συνθήκες. Παράλληλα, διαρροές πετρελαιοειδών στο έδαφος και στα υδάτινα συστήματα δημιούργησαν μακροχρόνιες εστίες ρύπανσης, ενώ η καταστροφή των υποδομών ύδρευσης και αποχέτευσης επιδείνωσε την ποιότητα του πόσιμου νερού σε πολλές περιοχές της χώρας.
Η σιωπηλή κληρονομιά
Αν κάτι δείχνουν οι εμπειρίες των τελευταίων δεκαετιών, είναι ότι οι περιβαλλοντικές συνέπειες ενός πολέμου δεν αποτελούν εξαίρεση αλλά σχεδόν αναπόφευκτο αποτέλεσμα. Και ο σημερινός πόλεμος στο Ιράν δεν φαίνεται να αποτελεί διαφορετική περίπτωση. Οι επιθέσεις σε ενεργειακές εγκαταστάσεις, οι πυρκαγιές σε αποθήκες καυσίμων και η χρήση όπλων με τοξικά κατάλοιπα δημιουργούν έναν κύκλο ρύπανσης που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια του πεδίου των μαχών.
Κι όμως, την ώρα που αυτές οι συνέπειες αρχίζουν να διαμορφώνονται, η διεθνής συζήτηση παραμένει σχεδόν αποκλειστικά στραμμένη στις αγορές ενέργειας και στις τιμές του πετρελαίου. Οι αγορές, όμως, αντιδρούν σε ώρες ή ημέρες. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις ενός πολέμου αποκαλύπτονται αργά, πολύ συχνά χρόνια μετά το τέλος των συγκρούσεων. Και όταν γίνονται ορατές, συνήθως είναι ήδη αργά. Σε μια περίοδο όπου οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι ο πλανήτης πλησιάζει σε κρίσιμα «σημεία καμπής» της κλιματικής αλλαγής, κάθε νέα πηγή εκπομπών λειτουργεί ως πρόσθετο κόστος. Οι σύγχρονοι πόλεμοι, επομένως, δεν αναδιαμορφώνουν μόνο σύνορα ή γεωπολιτικές ισορροπίες. Επιβαρύνουν επικίνδυνα μια οικολογική και κλιματική κρίση που ήδη βρίσκεται στα όριά της.
Οταν η σύγκρουση συναντά τις κάλπες του Νοεμβρίου στις ΗΠΑ
Ανησυχία στην Ουάσιγκτον, καθώς κάθε αύξηση στην αντλία μεταφράζεται σχεδόν αυτόματα σε πολιτική δυσαρέσκεια, γεγονός που έχει επηρεάσει επανειλημμένα την εκλογική τύχη αμερικανικών κυβερνήσεων
Η παράταση του πολέμου στο Ιράν αρχίζει να έχει απρόβλεπτο πολιτικό βάρος για τον Λευκό Οίκο και τους Ρεπουμπλικάνους, καθώς η σύγκρουση απειλεί να ανατρέψει το βασικό οικονομικό αφήγημα με το οποίο σχεδίαζαν να φτάσουν στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου. Για μήνες η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ επιχειρούσε να παρουσιάσει τη μείωση των τιμών της βενζίνης ως απόδειξη της επιτυχίας της οικονομικής της πολιτικής. Ο πόλεμος όμως στη Μέση Ανατολή έχει αρχίσει να θρυμματίζει αυτό το αφήγημα.
Η άνοδος των διεθνών τιμών πετρελαίου μετά την έναρξη της σύγκρουσης έχει μεταφερθεί γρήγορα και στην αμερικανική οικονομία. Οι τιμές της βενζίνης στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ήδη αυξηθεί αισθητά ξεπερνώντας τα 3 δολάρια το γαλόνι και συνεχίζοντας ανοδικά καθώς η κρίση στη Μέση Ανατολή διαταράσσει τις παγκόσμιες ενεργειακές ροές. Η κατάσταση επιδεινώνεται από την αβεβαιότητα γύρω από το Στενό του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου - μια πιθανή διακοπή της κυκλοφορίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε ακόμα μεγαλύτερες αυξήσεις τιμών.
Για τον Λευκό Οίκο το πρόβλημα δεν είναι μόνο οικονομικό αλλά και πολιτικό. Οι τιμές των καυσίμων αποτελούν έναν από τους πιο άμεσους δείκτες που αντιλαμβάνονται καθημερινά οι ψηφοφόροι. Κάθε αύξηση στην αντλία μεταφράζεται σχεδόν αυτόματα σε πολιτική δυσαρέσκεια, γεγονός που έχει επηρεάσει επανειλημμένα την εκλογική τύχη αμερικανικών κυβερνήσεων. Δεν είναι τυχαίο ότι αναλυτές επισημαίνουν πως ακόμη και μικρές αυξήσεις στο κόστος των καυσίμων μπορούν να διαμορφώσουν την αντίληψη των πολιτών για την οικονομία.
Η κυβέρνηση Τραμπ είχε επενδύσει ιδιαίτερα στην εικόνα της ενεργειακής αφθονίας και των χαμηλών τιμών ως στοιχείο οικονομικής σταθερότητας. Η τρέχουσα κρίση, όμως, δημιουργεί τον κίνδυνο να αναβιώσει η συζήτηση για τον πληθωρισμό και το κόστος ζωής, ζητήματα που είχαν αρχίσει να υποχωρούν τους προηγούμενους μήνες. Ορισμένοι οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι μια παρατεταμένη άνοδος των τιμών ενέργειας θα μπορούσε να ενισχύσει τις πληθωριστικές πιέσεις και να επιβαρύνει τα νοικοκυριά, ιδιαίτερα σε τομείς όπως οι μεταφορές, η γεωργία και η βιομηχανία. Μπροστά σε αυτή την προοπτική, η κυβέρνηση εξετάζει διάφορα μέτρα για να περιορίσει τις οικονομικές συνέπειες της σύγκρουσης. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η απελευθέρωση ποσοτήτων πετρελαίου από τα στρατηγικά αποθέματα και ο συντονισμός με άλλες χώρες για την αύξηση της προσφοράς στην παγκόσμια αγορά. Ωστόσο, ακόμη και τέτοιες κινήσεις θεωρούνται από πολλούς αναλυτές προσωρινές λύσεις, που δύσκολα μπορούν να αντιστρέψουν πλήρως τις πιέσεις όσο η σύγκρουση συνεχίζεται.
Η πολιτική ανησυχία είναι ήδη ορατή στην Ουάσιγκτον. Ρεπουμπλικάνοι βουλευτές φοβούνται ότι μια παρατεταμένη ενεργειακή κρίση θα δυσκολέψει την προσπάθειά τους να πείσουν τους ψηφοφόρους ότι η οικονομία κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση. Η αύξηση των τιμών ενέργειας απειλεί να μετατραπεί σε κυρίαρχο θέμα της προεκλογικής συζήτησης, ακριβώς τη στιγμή που το κόμμα επιχειρεί να επικεντρώσει την καμπάνια του σε φορολογικές ελαφρύνσεις και οικονομική ανάπτυξη. Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνει ένα διαχρονικό πολιτικό δίλημμα για τις αμερικανικές κυβερνήσεις: οι στρατιωτικές αποφάσεις στο εξωτερικό συχνά έχουν απρόβλεπτες οικονομικές συνέπειες στο εσωτερικό. Και όσο ο πόλεμος στο Ιράν παρατείνεται, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα η σύγκρουση να μετατραπεί σε πολιτικό εφιάλτη για τον Λευκό Οίκο - με τις τιμές της βενζίνης να αποτελούν τον πιο άμεσο και ορατό δείκτη αυτής της πίεσης.
Εκτύπωση στις: 2026-03-18
Από την ιστοσελίδα: Ανανεωτική
http://www.ananeotiki.gr/el/sx_PrintPage.php?export=html&tid=13915