«Αυτός ο πόλεμος είναι παράνομος βάσει του διεθνούς δικαίου, δεν υπάρχει αμφιβολία για αυτό, και η εξωτερική μας πολιτική δεν καθίσταται πειστικότερη με το να μη λέμε με το όνομά τους τις παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου» («Καθημερινή», 24.3.2026). Η διαπίστωση του Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάγερ, ομοσπονδιακού προέδρου, έχει ιδιαίτερη βαρύτητα ακριβώς γιατί προέρχεται από τη Γερμανία, χώρα εξόχως φιλική προς το Ισραήλ, καθώς και η ίδια φέρει, ως θύτης, το τραύμα του Ολοκαυτώματος. Η θέση του Γερμανού προέδρου δεν αποτελεί μόνον έμμεση κριτική προς τον Γερμανό καγκελάριο. Αδειάζει όλη την απόφαση της 1ης Μαρτίου της Ε.Ε., απόφαση που ελήφθη αμέσως μετά την έναρξη του πολέμου.
Σε αυτή την απόφαση, στην οποία καταγγέλλεται επανειλημμένως το Ιράν με πολλές αναφορές στο διεθνές δίκαιο, δεν υπάρχει ούτε μισή λέξη για την παράνομη, βάσει ακριβώς του διεθνούς δικαίου, επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Ενώ, φυσικά, αναφέρεται η παραβίαση εκ μέρους του Ιράν της κυριαρχίας χωρών της περιοχής. Πράγματι, το Ιράν, επιτιθέμενο σε εγκαταστάσεις γειτονικών χωρών, διαταράσσει καίρια «την ασφάλεια και τη σταθερότητα της περιοχής». Οι Ιρανοί, αντί να στείλουν τα αεροπλανοφόρα τους να χτυπήσουν κατευθείαν την Ουάσιγκτον και την πανίσχυρη αεροπορία τους να ισοπεδώσει το Τελ Αβίβ, επέλεξαν να εκτοξεύουν drones και πυραύλους στα πέριξ. Χάος στην περιοχή και στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα. Πώς και το σκέφτηκαν!
H μεταγενέστερη –και σωστή– απόφαση των Ευρωπαίων να μη συμβάλουν στην ασφάλεια των Στενών του Ορμούζ («δεν είναι ο δικός μας πόλεμος αυτός») αποτελεί αποδοκιμασία της επιλογής Τραμπ να ανοίξει τον ασκό του Αιόλου, συντασσόμενος με τη νέα, μετά την εγκληματική επίθεση της 7ης Οκτωβρίου, στρατηγική του Ισραήλ. Η παλαιά στρατηγική της περιοδικής αλλά συστηματικής αποδυνάμωσης των αντιπάλων μετετράπη σε πλήρως βίαιη, διά πυρός και σιδήρου πολιτική με στόχο την (ει δυνατόν) ολοκληρωτική και χωρίς κανόνες εξουδετέρωσή τους.
Ηττα της Ευρώπης των κανόνων
Στην πραγματικότητα, η Ευρώπη δεν θα μπορούσε να κάνει πολλά σε αυτόν τον πόλεμο, δεν είχε ισχυρή επιρροή. Οι δε ηγέτες της, σε ένα βαθμό δικαιολογημένα, «προσέχουν» απέναντι στον τόσο απρόβλεπτο και εκδικητικό Τραμπ, με δεδομένη την προτεραιότητα του μετώπου της Ουκρανίας. Θα μπορούσαν όμως να κάνουν αρκετά περισσότερα. Κυρίως δε να προασπίσουν την αξιοπιστία και το brand name της «normative Europe». Αυτήν την Ευρώπη, την Ευρώπη των κανόνων, επέλεξαν ως ταυτότητα. Σε αυτήν έχουν επενδύσει. Την ταυτότητα αυτή οι Ευρωπαίοι δεν την προστάτευσαν, παρότι με το μεταγενέστερο «δεν είναι ο δικός μας πόλεμος» διόρθωσαν εν μέρει την τεράστια αρχική ηθική και πολιτική «αστοχία».
Ειδικά, σε ό,τι αφορά το Ιράν, η μονομερής καταγγελία από τον Τραμπ, το 2018, της σημαντικής συμφωνίας του 2015 για τα πυρηνικά, την οποία είχαν συνυπογράψει ο Μπαράκ Ομπάμα, η Γαλλία, η Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο (όπως και η Κίνα και η Ρωσία), συνέβαλε, πέραν της αναβίωσης της ακραίας δυσπιστίας, της έντασης και της πλήρους επιστροφής των κυρώσεων, στην απαξίωση της Ευρώπης, η οποία είχε βρεθεί στην αφετηρία και στο επίκεντρο μιας εξαιρετικά μακράς διαπραγμάτευσης.
Για να αποφύγουν –και τότε, όταν δεν υπήρχε ακόμη η εισβολή στην Ουκρανία– ρήξη με τις ΗΠΑ, παρά την έκφραση απογοήτευσης των τριών ευρωπαϊκών κρατών, οι Ευρωπαίοι έχασαν την εμπιστοσύνη του Ιράν χωρίς να αποκτήσουν ποτέ την εμπιστοσύνη του Τραμπ. Φυσικά, το Ισραήλ επικρότησε το «βαρύ λάθος» (σύμφωνα με τον Ομπάμα) της αμερικανικής αποχώρησης από τη συμφωνία. Οταν η σύνεση αυτονομείται από τις προηγούμενες επιλογές σου, όταν δεν συνοδεύεται από αποφασιστικότητα, σε ακυρώνει ως δύναμη και παύει να συνιστά «συνετή» πολιτική. Αυτό συνέβη στην Ευρώπη. Στο τέλος, δεν σε εμπιστεύεται κανένας και δεν έχεις πραγματική επιρροή.
Συνολικά, οι Ευρωπαίοι δεν έδειξαν και δεν δείχνουν δύναμη. Δεν έδειξαν δύναμη στην περίπτωση του πολέμου των 12 ημερών τον Ιούνιο 2025, με τον καγκελάριο Μερτς να υπερβαίνει σε κυνισμό κάθε άλλον αρχηγό ευρωπαϊκής κυβέρνησης. Οπως δεν έδειξαν δύναμη στην περίπτωση της εθνοκάθαρσης στη Γάζα, όπου θα μπορούσαν να κάνουν πολύ περισσότερα. Το εμπόριο και η ροή των όπλων μεταξύ Ε.Ε. και Ισραήλ συνεχίστηκε, ενώ η καταστροφή και η ερήμωση της Γάζας ήσαν εν εξελίξει. Στην πράξη, μη επιβάλλοντας κυρώσεις, η Ε.Ε. υπονόμευσε και τις «στοχευμένες» περιορισμένες κυρώσεις άλλων δυτικών χωρών (Ηνωμένο Βασίλειο, Νορβηγία, Καναδάς, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία). Λόγω διαιρέσεων, η Ε.Ε., ως Ενωση, δεν υπερασπίστηκε κανένα κανόνα και απώλεσε αξιοπιστία και ισχύ. Εγινε σιωπηλό τμήμα του νόμου της ζούγκλας.
Εκ του αποτελέσματος, όποιες και αν ήταν οι προθέσεις και οι υπολογισμοί, και στη Γάζα και στο Ιράν η Ευρώπη απέτυχε. Για να χρησιμοποιήσω τη φράση του Λουκά Τσούκαλη, διατυπωμένη (20.1.2025) πριν από τον νέο πόλεμο στον Κόλπο, «οι Ευρωπαίοι» στη Μέση Ανατολή «δεν έχουν λόγο γιατί είναι διαιρεμένοι. Διαιρεμένοι, άρα ανήμποροι». Αυτό ακριβώς βλέπουμε και σήμερα. Η παρατεταμένη, ωστόσο, χρήση δύο μέτρων και δύο σταθμών στην Ουκρανία και στην ευρύτερη Μέση Ανατολή (Γάζα, ισραηλο-αμερικανική επίθεση 12 ημερών, σημερινός πόλεμος) αποσαθρώνει, στα μάτια των τρίτων πληθυσμών και του Παγκόσμιου Νότου, και την ήπια ισχύ και τη σκληρή ισχύ της Ευρώπης. Τις υπονομεύει και στα μάτια των δικών της πολιτών.
Γεωστρατηγική αυτονομία;
Η Ε.Ε. είναι από τη φύση της ένας ιδιότυπος, σύνθετος, εσωτερικά αντιφατικός και «ατελής» παίκτης της παγκόσμιας σκακιέρας. Η δε μοναδικότητά της γίνεται πιο «μοναδική» σε συνθήκες άνθησης του εθνικισμού και του προστατευτισμού. Δεν είχε δε ποτέ, παρά κάποια βήματα, ενιαία εξωτερική και αμυντική πολιτική. Βεβαίως, η πολιτική των διευρύνσεων λειτουργούσε ατύπως ως «εξωτερική πολιτική» στο κοντινό της περιβάλλον. Προωθούσε την ειρήνη και κανόνες για τις υποψήφιες προς ένταξη χώρες και, άρα, την ισχύ της Ε.Ε. – αναμφίβολα εις βάρος της εσωτερικής συνοχής, γεγονός που δευτερογενώς είχε αρνητικές επιπτώσεις στην ίδια την ισχύ. Προωθούσε και τον νεοφιλελευθερισμό, αλλά αυτό δεν είναι θέμα αυτών των γραμμών. Οι στόχοι όμως διαμόρφωσης λειτουργικής ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής και ευρωπαϊκής πολιτικής ασφαλείας θα αργήσουν πολύ να υλοποιηθούν, αν ποτέ υλοποιηθούν.
Αναμφίβολα, ο επιθετικός γεωστρατηγικός περίγυρος, κυρίως η επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία και η τραμπική Αμερική, ωθεί στην ενίσχυση της στρατηγικής και αμυντικής αυτονομίας. Εχουν δε γίνει οι πρώτες κινήσεις προς αυτήν την κατεύθυνση. Ωθεί όμως και στην αντίθετη κατεύθυνση, ενισχύοντας εθνικές προσεγγίσεις και στοχεύσεις των επιμέρους κρατών-μελών, ιδιαίτερα των πιο ισχυρών εξ αυτών. Ωθεί και στην ενίσχυση της υποκρισίας.
Αυτή η αποκλίνουσα ώθηση, ή ώθηση προς τα πίσω, εμφανίζεται ανάγλυφα στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Και η Γάζα και η επίθεση του Ιουνίου στο Ιράν και ο σημερινός πόλεμος οδήγησαν και οδηγούν σε μια Ευρώπη «πιο μικρή». Και ηθικά και γεωπολιτικά. Εδώ δεν ισχύει το failing forward, αλλά το failing backward. Διάσταση που συχνά υποτιμάται. Φυσικά, ανάλογα με την εξέλιξη του πολέμου, κάποιες ευρωπαϊκές χώρες, με ιδιαίτερους δεσμούς με τις χώρες του Κόλπου, είναι πιθανόν να αναλάβουν ρόλους – κάποιοι θα κληθούν να συμμαζέψουν τα συντρίμμια που προκαλεί η συμμαχία του υπερατλαντικού αρχιτέκτονα του χάους με το Ισραήλ. «Κάποιες» χώρες, όχι η Ε.Ε.
Επίσης, οι αρνητικές οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου θα είναι πολύ πιο αρνητικές για την Ευρώπη παρά για τις ΗΠΑ. Εάν, δε, υπάρξουν μείζονα μεταναστευτικά ρεύματα, αυτά δεν θα κινηθούν ούτε προς τη χώρα του Νετανιάχου ούτε προς αυτή του Τραμπ. Ο δε ευρωενοποιητικός ρόλος, που μέχρι σήμερα προκαλείται από το ουκρανικό, δεν είναι σίγουρο ότι θα παραμείνει ενεργός ύστερα από ήττα της Ουκρανίας. Το ενδεχόμενο «βαρύ» φινάλε, εάν συμβεί, και το εγγυημένα μεγάλο οικονομικό κόστος δεν είναι βέβαιο ότι θα ενδυναμώσουν, τουλάχιστον αξιοσημείωτα, τη συνοχή του ευρωπαϊκού οικοδομήματος.
Τα «εάν» είναι πολλά, εύλογα και αφήνουν πολλές δυνατότητες ανοιχτές. Η μεσανατολική εμπειρία της Ε.Ε. δεν αποτελεί απόλυτο οδηγό. Είναι όμως δείκτης των δυσκολιών διαμόρφωσης κοινής εξωτερικής πολιτικής, ιδιαίτερα σε μια εποχή που η άνοδος εθνικιστικών πολιτικών δυνάμεων εντός της Ε.Ε. σηματοδοτεί την καταπληκτική ανθεκτικότητα του εθνικού «γεγονότος».
Εκτύπωση στις: 2026-04-02
Από την ιστοσελίδα: Ανανεωτική
http://www.ananeotiki.gr/el/sx_PrintPage.php?export=html&tid=13921