Η προεκλογική περίοδος και ο λαός

Κάθε προεκλογική περίοδος, ακόμα κι αυτή η στείρα και ανούσια που διανύουμε, έχει να μας πει πολλά και ενδιαφέροντα αν την προσεγγίσουμε σωστά. Οχι επειδή συμβαίνουν γεγονότα σημαδιακά ή πρωτοφανή, αλλά γιατί μπορεί να μας δώσει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της σχέσης ανάμεσα στους πολιτικούς και το λαό.

Ως γνωστόν, στην προεκλογική περίοδο η κανονική σειρά των πραγμάτων αντιστρέφεται. Οι πολιτικοί, αντί να αποφασίζουν για λογαριασμό μας υποχρεώνονται να ζητιανέψουν την ψήφο μας. Φυσικά αυτό κάνουν συνεχώς. Οταν όμως φανούν οι κάλπες στον ορίζοντα το παιχνίδι χοντραίνει και τα πάντα περιστρέφονται γύρω από τα εξής δύο ερωτήματα: Τι υπόσχονται οι επίδοξοι ηγέτες και πώς αντιδρούν οι ψηφοφόροι; Το μεν γίνεται αντικείμενο σχολιασμού, ανάλογα με τις πολιτικές πεποιθήσεις του καθενός, το δε αντικείμενο μετρήσεων από τις εταιρείες δημοσκοπήσεων. Και στις δύο περιπτώσεις όμως -κι αυτό συχνά περνάει απαρατήρητο - κρίνονται αποκλειστικά οι πολιτικοί και όχι εκείνοι που τους κρίνουν.

Δεν ξέρω τι φρονείτε για τους πολιτικούς. Εγώ πάντως, μιλώντας γενικά, θεωρώ ότι είναι σαν κι εμάς, με τα καλά τους και τα κακά τους. Με τη μόνη διαφορά ότι θα κάνουν τα πάντα για να εκλεγούν, και ότι ξέρουν πολύ καλά τι θέλουν οι ψηφοφόροι. (Αντίθετα, για μας τους δημοσιολογούντες το τι θέλει ο κόσμος πλησιάζει το τι θα θέλαμε να θέλει και το τι σκέφτονται οι ομοϊδεάτες μας.) Οταν λοιπόν η άγρα της εκλογικής επικράτησης μεταφράζεται σε προθυμία να πουν ό,τι οι ψηφοφόροι θέλουν να ακούσουν, καταλήγουμε μοιραία στο θλιβερό θέαμα που μονίμως βλέπουμε στις προεκλογικές περιόδους και μονίμως καταδικάζουμε: η πολιτική ελίτ, μέσα σε μια ατμόσφαιρα πλειοδοσίας, όπου συγκρούονται οι εκατέρωθεν, αφειδώς προσφερόμενες, ανεδαφικές υποσχέσεις και κραυγαλέες απλουστεύσεις, ευτελίζει κάθε έννοια πολιτικής σοβαρότητας.

Αλλά εδώ προκύπτει το εξής ερώτημα: αν οι πολιτικοί δεν διστάζουν να μας πουν ψέματα για να υφαρπάξουν την ψήφο μας, γιατί εμείς, ο λαός, θέλουμε να ακούμε ψέματα; Για να το πω διαφορετικά, αν το μήνυμα από το λαό ήταν το αντίστροφο: θα ψηφίσουμε όποιον μας πει την αλήθεια, όσο δυσάρεστη και να είναι, αμφιβάλλετε ότι οι πολιτικοί, αυτοί οι εξουσιομανείς, θα μας την έλεγαν;

Γιατί ένα τόσο προφανές ερώτημα δεν τίθεται; Ισως επειδή η σκέψη μας προκαθορίζεται από κάποια δυαδικά σχήματα, όπως πολιτικοί/ψηφοφόροι ή ελίτ/λαός. Πρόκειται για γενικεύσεις που όντως αποτυπώνουν την πραγματικότητα, και συνεπώς είναι χρήσιμες για να λειτουργούμε πολιτικά, αντί να αντιδρούμε σπασμωδικά και ανερμάτιστα. Ταυτόχρονα όμως υπάρχει ο κίνδυνος να τις υποστασιοποιήσουμε, δηλαδή να χρησιμοποιούμε την αντιθετική δομή τους σαν τυφλοσούρτη που μας απαλλάσσει από την επαχθή υποχρέωση να σκεφτόμαστε συγκεκριμένα και πολιτικά. Ετσι φτάνουμε σε αυτοματισμούς και απλουστεύσεις του τύπου: εφόσον οι πολιτικοί ή η ελίτ είναι κακοί, ο λαός είναι καλός· αν οι πολιτικοί έχουν άδικο, ο λαός έχει δίκιο· ο λαός κρίνει τους πολιτικούς, ο ίδιος δεν κρίνεται κ.ο.κ. Σ αυτό ακριβώς το σημείο συναντιέται ο δεξιός λαϊκισμός με την Αριστερά.

Διάλεξα το παράδειγμα της προεκλογικής περιόδου όχι μόνον επειδή είναι επίκαιρο, αλλά κυρίως για να δω μέσα απ αυτό το πρίσμα μια νέα τάση που έχει υποστηριχθεί τελευταία και από νουνεχείς ανθρώπους. Σύμφωνα με την εν λόγω τάση, η ελίτ, με τον ψυχρό μεταρρυθμιστικό της ζήλο, ενδέχεται να αποκοπεί από τη λαϊκή βάση, η οποία, μόνη, αβοήθητη και αποπροσανατολισμένη, θα πέσει στην αγκαλιά των ακροδεξιών. Προς αποφυγή παρεξηγήσεως παραδέχομαι ότι το πρόβλημα είναι υπαρκτό και ότι η πιο φωτισμένη πολιτική μπορεί να εφαρμοστεί με τρόπο αναποτελεσματικό, αν όχι προκλητικά ελιτίστικο. Εχω όμως την αίσθηση ότι δεν μιλάμε για τη μεθόδευση, αλλά για κάτι πιο ουσιαστικό· μιλάμε για τη σύγκρουση με τα προσφιλή ιδεολογήματα που συγκροτούν τη «λαϊκότητα». Κι αυτό φάνηκε καθαρά στη διαμάχη για τις ταυτότητες. Ορισμένοι παραδέχτηκαν μεν το δικαίωμα να μην αναγράφεται το θρήσκευμα στις ταυτότητες, ισχυρίστηκαν όμως ότι σφάλλουν όσοι, στο όνομα κάποιων γενικών αρχών, τσαλαπατούν τις ευαισθησίες του ελληνικού λαού. Το πρόβλημα συνεπώς δεν είναι να βρούμε το σωστό τρόπο για να περάσουμε τις αλλαγές που πρέπει να γίνουν -ποιος θα έλεγε όχι σ αυτό- αλλά τι κάνουμε όταν προσκρούσουμε στις ιδεολογικές αγκυλώσεις της κοινωνίας.

Είμαι σίγουρος ότι τέτοια διλήμματα δεν θα τεθούν στην προεκλογική περίοδο. Αντίθετα η πολιτική ελίτ θα αφουγκραστεί τις δικές μας ανησυχίες. Θα επιδείξει μαχητικότητα στα λεγόμενα «εθνικά θέματα», πίστη στο διαχρονικό Ελληνισμό και, στην καλύτερη περίπτωση, απροθυμία να συζητήσει το θέμα με τις ταυτότητες. Δεν αποκλείεται μάλιστα, για να μη δημιουργηθεί η εντύπωση ότι μόνον ο κ. Καρατζαφέρης μπορεί να πιάσει το σφυγμό του Ελληνα, κάποιοι να ταξιδέψουν και στο Μαϊάμι για να επισκεφτούν τον Μακαριότατο. Αυτά δεν θέλει ο λαός;