Τι μπορεί ρεαλιστικά να επιτευχθεί σε εθνικό επίπεδο προκειμένου να μειωθούν οι εισοδηματικές και περιουσιακές ανισότητες, ιδίως στην περίπτωση μιας μικρής ανοικτής οικονομίας που λειτουργεί υπό σημαντικούς εξωτερικούς περιορισμούς; Κατά τη γνώμη μου, μια προοδευτική οικονομική πολιτική οφείλει να υπηρετεί τέσσερις θεμελιώδεις στόχους: Τη διασφάλιση ίσων ευκαιριών, την κοινωνική συμπερίληψη, την αναδιανομή και, βεβαίως, τη βιώσιμη ανάπτυξη.

Ας μιλήσουμε, λοιπόν, συγκεκριμένα. Απάντηση στο «πού θα βρεθούν ο “χώρος” και τα χρήματα» υπάρχει. Και περιγράφεται ξεκάθαρα στον Κανονισμό (Ε.Ε.) 1263/2024. Είναι κάτι που έχει επιβεβαιώσει σε παλιότερες συζητήσεις μας στη Βουλή και το οικονομικό επιτελείο της κυβέρνησης.

Οποιος ισχυρίζεται ότι οι ευρωπαϊκοί κανόνες απλώς απαγορεύουν δαπάνες πέρα από συγκεκριμένο ανελαστικό και απόλυτο όριο, ψεύδεται. Αν αυτό ίσχυε, θα ήταν παραλογισμός και το τέλος της πολιτικής πρωτοβουλίας στην οικονομική πολιτική.

Οποιος ισχυρίζεται ότι οι χώρες δεν μπορούν να επιστρέφουν στην κοινωνία πλεονάσματα που πετυχαίνουν και είναι πάνω από τους συμφωνημένους στόχους, ψεύδεται επίσης.

Μια συζήτηση που έρχεται και επανέρχεται είναι αν τα προγράμματα των κομμάτων ή κάποιες από τις προτάσεις και τα μέτρα που διατυπώνουν, είναι επαρκώς κοστολογημένα όσον αφορά τις δημοσιονομικές επιπτώσεις τους. Προφανώς, η πολιτική δεν μπορεί ούτε πρέπει να είναι μια λογιστική άσκηση κόστους - οφέλους, ωστόσο δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι επιπτώσεις της μιας ή της άλλης πρότασης στη δημοσιονομική κατάσταση της χώρας πρέπει να είναι γνωστές και να συνυπολογίζονται για την δημοκρατική έγκριση ή απόρριψή της –ιδιαίτερα μετά την παρατεταμένη και βαρύτατη ταλαιπωρία που πέρασε η Ελλάδα την προηγούμενη δεκαετία. Αλλά αυτό, θεωρητικά σωστό και απλό, πρακτικά κάθε άλλο παρά είναι όσο εύκολο ακούγεται.

Η μάχη είναι για να κατασταλεί ο πληθωρισμός ή για το ποιος θα πληρώσει το μάρμαρο; Το ερώτημα τίθεται πάλι, αυτή τη φορά με αφορμή την απόφαση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας να αρχίσει να αυξάνει τα επιτόκιά της, με πρώτη δόση 0,25 μονάδες. Η αύξηση των επιτοκίων είθισται να χρησιμοποιείται ως εργαλείο τιθάσευσης του πληθωρισμού όταν αυτός προκαλείται από την υπερθέρμανση της οικονομίας λόγω υπερβάλλουσας ζήτησης. Αντίθετα, όταν τον προκαλούν αδυναμίες της προσφοράς (ενεργειακά σοκ, διαταραχές και προβλήματα στις εφοδιαστικές αλυσίδες)μ οι αυξήσεις των επιτοκίων είτε δεν έχουν το αναμενόμενο αποτέλεσμα –ενίοτε, μάλιστα, επιδεινώνουν το πρόβλημα γιατί αποθαρρύνουν επενδύσεις για την αποκατάσταση της προσφοράς- είτε απλά διευρύνουν κι άλλο τις ανισότητες.

Δύο από μία δεκάδα «αόρατων» επιβαρύνσεων που επιβάλλει το κράτος και η κυβέρνηση στους πολίτες έκαναν την εμφάνισή τους -όπως κάθε χρόνο τα τελευταία 2-3 χρόνια- στις αρχές τις άνοιξης με διορία «πληρωμής» στα τέλη αυτού του μήνα. Πρόκειται για το λεγόμενο καθάρισμα των οικοπέδων και τη δήλωση της ύπαρξης ασανσέρ στις πολυκατοικίες των πόλεων, με την επίκληση από την πλευρά του κράτους διατάξεων νόμων που προβλέπουν τσουχτερά πρόστιμα σε περίπτωση μη συμμόρφωσης.

Eμείς θα έπρεπε να κλείσουμε τις τράπεζες όταν ο ΣΥΡΙΖΑ έγινε κυβέρνηση, τόνισε κάπως οργισμένος (πιθανώς γιατί δεν το έπραξε ως πρωθυπουργός) ο Αλέξης Τσίπρας στη γνωστή συνέντευξή του στον Νίκο Χατζηνικολάου. Έκτοτε η Νέα Δημοκρατία, πρόσφατα και ο κ. Μητσοτάκης, νόμισε ότι βρήκε την αχίλλειο πτέρνα του πρώην πρωθυπουργού και ενέταξε το κλείσιμο των τραπεζών το 2015 στη νέα αντι-Τσίπρα ατζέντα της, διάδοχο του αντι-ΣΥΡΙΖΑ μετώπου.

Φυσικά η σημερινή Ν.Δ. αποφεύγει να πει το «γιατί» έκλεισαν οι τράπεζες ή γιατί θα τις έκλεινε η κυβέρνηση Τσίπρα τότε. Και ενώ θέλει να επαναφέρει τη συζήτηση περί κλεισίματος στη δημόσια σφαίρα, αντί να συζητιούνται η ακρίβεια, η διαφθορά, το κράτος δικαίου αλλά και οι πολιτικές για την αντιμετώπισή τους στο τώρα και στο μέλλον, σταματά την προπαγάνδα της στο «έκλεισαν». Όχι μόνο γιατί αποφεύγει τα σημερινά προβλήματα, αλλά και γιατί θέλει να κρύψει τις ενοχές της, ιδίως γιατί η τρομακτική τότε εκροή κεφαλαίων από τις τράπεζες οφείλεται και στη δική της προπαγάνδα.

Φέτος, πρώτη φορά μετά το 2006, στο πλαίσιο της ετήσιας έκθεσής του για την Ελλάδα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προχώρησε και σε αξιολόγηση του χρηματοπιστωτικού τομέα. Αναγνωρίζει ότι οι συστημικές τράπεζες είναι ανθεκτικές ακόμα και σε σενάρια δύσκολων εξελίξεων, καθώς τα κέρδη που αντλούν -λόγω επιτοκιακής κερδοφορίας- τους επιτρέπουν να αντισταθμίζουν κινδύνους, να λειτουργούν ως μαξιλάρι έναντι αυξημένων προβλέψεων. Το Ταμείο, ωστόσο, καταγράφει τρεις σοβαρές αδυναμίες στο σύστημα: Στην ποιότητα των κεφαλαίων του, στην ποιότητα της πιστωτικής επέκτασής του και στο θέμα (που, πλέον, είναι ένα πολύ μεγάλο λαϊκό πρόβλημα…) της διαχείρισης του ιδιωτικού χρέους.

Το κορυφαίο επίτευγμα της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι η δημιουργία της ενιαίας εσωτερικής αγοράς. Ομως, η ενιαία αγορά είναι το μεγάλο θύμα σε κάθε δύσκολη καμπή.

Αυτό συνέβη στη δοκιμασία της πανδημίας COVID-19. Με την ευκαιρία της χαλάρωσης των δημοσιονομικών κανόνων στην πανδημία, τα πιο ισχυρά ευρωπαϊκά κράτη –με πρώτη τη Γερμανία– ενίσχυσαν τις εθνικές επιχειρήσεις τους πολλαπλάσια από τις πιο αδύναμες χώρες, παραβιάζοντας τις αρχές της ενιαίας αγοράς, και στρέβλωσαν τους κανόνες ανταγωνισμού. Επιδοτούσαν τις επιχειρήσεις τους ώστε να διευρύνουν τα μερίδιά τους στις αγορές και να εκτοπίσουν τους ανταγωνιστές τους από τις φτωχότερες χώρες – στη συνέχεια, μάλιστα, κάποιους εξ αυτών τους εξαγόρασαν.

Την περασμένη Πέμπτη, η Eurostat δημοσίευσε τα στοιχεία για τον πληθωρισμό στις χώρες της Ευρωζώνης. Δεν ήταν καθόλου καλά: o μέσος πληθωρισμός φαίνεται να αυξάνεται από 2,6% τον Μάρτιο σε 3% τον Απρίλιο, τροφοδοτούμενος από τις επιπτώσεις του παράνομου πολέμου των ΗΠΑ κατά του Ιράν. Αλλά τα πράγματα ήταν ακόμη χειρότερα για την Ελλάδα: H Eurostat εκτιμά ότι ο πληθωρισμός εκτοξεύτηκε τον Απρίλιο στο 4,6% από 3,4% τον Μάρτιο. Για λόγους πληρότητας της εικόνας: τον χαμηλότερο πληθωρισμό είχαν η Φινλανδία (2,3%), η Μάλτα (2,4%), η Ολλανδία και η Γαλλία (2,5%). Η Ελλάδα ήταν στην πεντάδα των ευρωπαϊκών χωρών με τον υψηλότερο πληθωρισμό – με πρώτη τη γειτονική μας Βουλγαρία με 6,2%. Πού οφείλεται αυτή η μεγάλη διαφορά; Τι φταίει;

Η εξασθένιση της ελληνικής οικονομίας είχε ξεκινήσει ήδη πριν τον πόλεμο και επιταχύνεται εξαιτίας του.

Στο Δημοσιονομικό Πρόγραμμα 2026-29, το υπουργείο Οικονομικών πρόβλεπε ρυθμούς μεγέθυνσης του ΑΕΠ 2,4% φέτος, 1,7% το 2027 (πρώτη χρονιά μετά τη λήξη του ΤΑΑ), 1,6% το 2028 και 1,3% το 2029, με πληθωρισμό 2,2-2,4% την ίδια περίοδο. Υψηλότεροι από εκείνους στις ανεπτυγμένες οικονομίες της Ευρώπης αλλά μικρότεροι από αυτούς στις γειτονικές χώρες (το 4% της Αλβανίας ή το 3,4% της Βουλγαρίας), οι ρυθμοί μεγέθυνσης πάντως εξασθενούσαν. Κι εξαιτίας του πολέμου πέφτουν αισθητά: Τόσο το ΔΝΤ όσο και οι αρμόδιοι παράγοντες της Κομισιόν συμμερίζονται τις προβλέψεις του ΚΕΠΕ για οικονομική μεγέθυνση περιορισμένη στην περιοχή του 1,8% φέτος και του 1,6% το 2027, με πληθωρισμό που θ’ αγγίξει το 4% και θα διατηρηθεί υψηλός φέτος και το 2027.

Η τιμή της βενζίνης έχει μετατραπεί στο πιο σκληρό καθημερινό τεστ αντοχής για τα ελληνικά νοικοκυριά. Κάθε επίσκεψη στο πρατήριο είναι μια υπενθύμιση ότι η ακρίβεια δεν είναι μόνο «διεθνής συγκυρία», όπως επιχειρείται να παρουσιαστεί. Είναι μια πολιτική επιλογή. Και όσο κι αν προσπαθούν να την κρύψουν πίσω από τεχνικούς όρους και επικοινωνιακές ωραιοποιήσεις, η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά ανάμεσα στις ακριβότερες χώρες της Ευρώπης στα καύσιμα, με το 60% της τελικής τιμής να αποτελείται από φόρους.

Στην Ελλάδα, 8 στους 10 πολίτες θεωρούν ότι υφίσταται κρίση θεσμών. Απλοί άνθρωποι, σε πολλές χώρες, απομακρύνονται από τη δημοκρατία επειδή νιώθουν ότι οι ελίτ χειραγωγούν τους θεσμούς, τους πόρους και το «σύστημα» προς όφελός τους. Για να ανατραπεί αυτή η επικίνδυνη τάση, που αναπτύσσεται και στη χώρα μας, χρειάζεται ριζική πολιτική αλλαγή, δικαιοσύνη και καταπολέμηση των ανισοτήτων. Οι θεσμοί έχουν ανάγκη από ένα αέρα ανανέωσης και αλλαγής, ώστε να κερδίσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών. Όμως, πολλά από αυτά που συμβαίνουν κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση και επιτείνουν τη δυσπιστία των πολιτών.