(Από το αφιέρωμα στο Βήμα )

Αναλογίζομαι ότι για λίγους ανθρώπους μπορεί κανείς, δίπλα στο «πλήρης ημερών», να προσθέσει το «πλήρης εμπειριών» και ίσως το «πλήρης σκέψεων». Και ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ήταν ένας από αυτούς. Δεν το γράφω έχοντας μόνο στον νου μου τον βίο ή το έργο του. Σκέφτομαι κυρίως την «άγρυπνη συνείδησή» του: την αδιάκοπη ανάγκη να παρατηρεί, να ερμηνεύει, να αμφισβητεί.

Το πλήθος των κειμένων που γράφηκαν από τη στιγμή της αναγγελίας του θανάτου του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, δείχνει την εμβέλεια της προσωπικότητας και του έργου του.

Ο Τσουκαλάς μπαίνει δυναμικά στο δημόσιο χώρο με την Ελληνική Τραγωδία, το 1969. Μια έκδοση στα γαλλικά και στα αγγλικά, από τους μεγαλύτερους διεθνώς εκδοτικούς οίκους. Η εποχή, στην κορύφωση της δυναμικής των χρόνων του εξήντα, και ο τίτλος αριστουργηματικός.

Τα ανταμώματα του Αυγούστου προσφέρονται πέραν των άλλων και για την αξιολόγηση των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών συνθηκών. Για το κλίμα και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα που επικρατεί στο κοινωνικό σώμα. Φίλοι, γνωστοί και άγνωστοι μαζί, ξανοίγονται, μιλούν, τοποθετούνται, θέλουν να πουν τον πόνο τους και τον καημό τους, να κρίνουν και να επικρίνουν...

Το όραμα του Μαρκ Κάρνεϊ, όπως το παρουσίασε ο ίδιος για πρώτη φορά στο Νταβός, ήταν εντυπωσιακό. Μια νέα συμμαχία των μεσαίων δυνάμεων απέναντι στις υπερδυνάμεις οι οποίες χρησιμοποιούν το εμπόριο, την τεχνολογία, τους πόρους και την ασφάλεια ως εργαλεία πίεσης. Η συμμαχία αυτή θα πρόσφερε οικονομική ανθεκτικότητα, συνεπώς και εθνική ασφάλεια, ταυτόχρονα όμως και μια νέα ανάγνωση του κόσμου.

Οι δίδυμοι πόλεμοι σε Ανατολική Ευρώπη και Μέση Ανατολή δεν προκάλεσαν, παρά τους φόβους, έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο. Εδειξαν όμως την κάμψη της αμερικανικής ιδεολογικής και πολιτισμικής δύναμης της Αμερικής (soft power, κατά τον Τζόζεφ Νάι), με την οποία είχε εξασφαλίσει την ηγεμονία της στο δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα. Πώς, όμως, πληρώθηκε το κενό;

Για περισσότερο από τρεις δεκαετίες, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, κυριάρχησε η αντίληψη μιας σταδιακής σύγκλισης του κόσμου. Η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η οικονομία της αγοράς και οι διεθνείς θεσμοί θεωρήθηκαν όχι απλώς δυτικές επιλογές αλλά παγκόσμιος ορίζοντας. Η θεωρία του «τέλους της Ιστορίας» αφορούσε όχι τον τερματισμό της, αλλά το φτάσιμο σε αυτόν τον ορίζοντα.

Η θεματική μας είναι «Η Ελλάδα και ο καταιγισμός των νέων προκλήσεων: Αναζητώντας πλαίσιο αναφοράς». Η άποψή μου είναι ότι αυτό το πλαίσιο αναφοράς δεν χρειάζεται αναζήτηση. Λίγο ή πολύ το γνωρίζουμε όλοι μας, ανεξαρτήτως αν σε πολλές περιπτώσεις δεν θέλουμε να το παραδεχθούμε. Το πλαίσιο αυτό υφίσταται και επιδρά πάνω μας κάθε στιγμή.

’Δεν έχει καμία πρωτοτυπία να επιδιώκει κανείς με έναν ανασχηματισμό την ανακοπή μιας

αρνητικής συνθήκης και την διαμόρφωση μιας στιγμής νέας αφετηρίας. Είναι συνηθισμένο

οι άνθρωποι της εξουσίας να πιστεύουν ότι αυτό που χάθηκε μπορεί να ανακτηθεί και ο

χρόνος που έφυγε να κυλήσει από την αρχή. Κάθε σχετική φαντασία θα συναντηθεί με την

ματαιότητά της.

Η πολιτική κριση της δυσπιστίας όλων προς όλους οδυνηρά θα ανοίξει έναν δρόμο λύσεων.

Κινητοποιήσεις, αντιπαράθεση στη Βουλή, άγονη αντιπαράθεση στα μικρά και μεγάλα μέτωπα. Είναι δύσκολο να αποδοθεί η συνθήκη. Τη συναντάς στο δρόμο, τη βιώνεις στην καθημερινή ζωή, την ακούς να φωνάζει στους τόπους της δημόσιας σύγκρουσης. Είναι άρνηση, απόρριψη, τυφλή εναντίωση.

Ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών σε απρόσμενα, διεγερτικά και ενίοτε φιλοσοφικά μονοπάτια.

Μια συζήτηση για την ιστορικό στίγμα της τρέχουσας, μεταβατικής θα τολμούσαμε να πούμε, περιόδου δεν μπορεί παρά να προκαλεί ενδιαφέρον. Πόσω μάλλον όταν ο συνδαιτημόνας είναι ένας από τους σημαντικότερους και πλέον οξύονες ιστορικούς της χώρας. Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και με δεκάδες βιβλία και επιστημονικά άρθρα στο ενεργητικό του, ο Αντώνης Λιάκος έστρεψε αργά αλλά σταθερά τη συνέντευξη που ακολουθεί σε απρόσμενα, διεγερτικά και ενίοτε φιλοσοφικά μονοπάτια, σχολιάζοντας μια σειρά από ζητήματα της διεθνούς όσο και εσωτερικού ενδιαφέροντος.

Το ότι το κομματικό μας σύστημα εμφανίζει «ασυμμετρία» όπως λέγεται δεν σημαίνει ότι ο σχηματισμός ενός «εναλλακτικού πόλου» διακυβέρνησης θα προκύψει αυτομάτως ως αναγκαιότητα. Όπως έδειξε η διαδικασία εκλογής προέδρου του ΠΑΣΟΚ, δεν υπάρχει ήδη μια κοινωνική ζήτηση έτοιμη να επενδυθεί σε οτιδήποτε τής προσφέρεται. Ούτε η φθορά της κυβέρνησης προδικάζει ότι το ιδιότυπο πολιτικό τοπίο του κυρίαρχου κόμματος και των κατακερματισμένων αντιπολιτεύσεων θα τελειώσει στις επόμενες εκλογές

Εμείς οι παλιότεροι, ως εραστές της γραμμικής αφήγησης και των πειθαρχημένων συνόλων χορού και γυμναστικής, «φάγαμε μια φρίκη» (κατά πως λένε οι νεότεροι) παρακολουθώντας την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων στο Παρίσι. Ισως να καταλάβαμε πώς ένιωθαν οι γονείς μας, όταν μας έβλεπαν να λικνιζόμαστε ατέχνως κρατώντας μια φανταστική ηλεκτρική κιθάρα. Ισως πάλι να απεχθανόμαστε τον νέο ρυθμικό ήχο, λιγότερο απ’ όσο ενοχλούσε τους πατεράδες μας ο «θόρυβος» της ροκ. Μήπως να κοιταχτούμε στον καθρέφτη μπας και γίναμε οι γονείς μας, τους οποίους κάποτε περιφρονούσαμε διότι απαξίωναν τις νέες τάσεις;

...Δεν έχω τίποτε εναντίον των ιδιωτικών πανεπιστημίων, αδυνατώ όμως να καταλάβω πως θα βελτιωθεί το επίπεδο της Ανώτατης Παιδείας με την είσοδο ξένων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Στην ουσία πρόκειται για μία προσπάθεια να αποφευχθεί η κατά μέτωπο αντιμετώπιση του προβλήματος της Ανώτατης Παιδείας, η οποία θα εξακολουθεί να πορεύεται χωρίς στρατηγική και απαιτήσεις, επιδεινώνοντας τους δείκτες κοινωνικής δικαιοσύνης.