Felix qui potuit rerum cognoscere causas
ΓΙΑΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ ΤΗΣ ΠΡΑΓΑΣ
Στέφανος Πεσμαζόγλου, Το Βήμα της Κυριακής, Δημοσιευμένο: 2008-08-24
Felix qui potuit rerum cognoscere causas, Βιργίλιος
1. «Κληρονομιά»; Πoια κληρονομιά; Δεν υπάρχει μία αντικειμενικά δεδομένη συμπαγής κληρονομιά αλλά πολλές κληρονομιές - πληθυντικός. Κατασκευάζονται και ανακατασκευάζονται από διαφορετικές εθνοτικές και πολιτικές ιδεολογίες εξυπηρετώντας τις εκάστοτε στοχεύσεις τους (αλλιώς θα μιλήσει για την Ανοιξη της Πράγας και τη σοβιετική εισβολή η επίσημη αμερικανική εκδοχή και αλλιώς η κάθε συνιστώσα της τότε Αριστεράς τονίζοντας διαφορετικές ως και κάθετα αντιθετικές όψεις: άλλη ερμηνεία τα ορθόδοξα ΚΚ, άλλη ο ευρωκομμουνισμός, άλλη οι σοσιαλδημοκράτες, μαοϊκοί, τροτσκιστές).
2. «Δικαίωση» είναι μια άλλη έννοια που εύκολα χρησιμοποιείται ιδιαίτερα σε σχέση με ιστορικά γεγονότα όπως η Ανοιξη της Πράγας. Ολοι επιζητούν τη δικαίωση στις διατυπωμένες προ δεκαετιών απόψεις τους και στις πράξεις τους. Πρόκειται κατά τη γνώμη μου για μια ανούσια, α-νόητη νοητική διαδικασία που εξυπηρετεί μια μόνιμη ανάγκη ψυχολογικής επιβεβαίωσης - προσωπικής ή/και συλλογικής. Τι θέλω να πω; Δεν περιμέναμε να κυλήσουν 20 χρόνια για να καταρρεύσει το Τείχος του Βερολίνου το 1989 ούτε άλλα 20 σήμερα για να «δικαιωθεί» το κίνημα της Ανοιξης της Πράγας. Δεν είχε τέτοια ανάγκη. Για ισχυρά ρεύματα της Ευρωπαϊκής Αριστεράς ήταν τότε, το 1968, απόλυτα ευπρόσδεκτο. Η εικόνα του φοιτητή πάνω στο τανκ στην πλατεία Venceslas σε αντιδιαστολή με τον μονοκομματικοκρατικό αυταρχικό σοσιαλισμό υπεραρκούσε. Στην τσεχοσλοβακική μεσοπολεμική παράδοση με τα καφκικά λαβυρινθώδη αδιέξοδα και τα σατιρικά του Jaroslav Hasek (Ο καλός στρατιώτης Σβέικ) θα εξυπηρετήσουν οι Χάβελ και Κούντερα (Το αστείο).
3. Το ιστορικό διανοητικό πλαίσιο ήταν εντός της Τσεχοσλοβακίας η κοχλάζουσα αντίδραση στην καταπιεστική εξάρτηση από την ΕΣΣΔ (ενδείκτης και μόνο η Χάρτα 77). Σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι φοιτητικές εξεγέρσεις του Μαΐου, όπως και σε Ιταλία, Γαλλία και εξόριστη Ισπανία, η επικράτηση εκδοχών του ευρωκομμουνισμού και ειδικότερα στην Ελλάδα η διάσπαση του ΚΚΕ και η βασανιστική συγκρότηση του ΚΚΕ εσωτερικού (με προφανείς προεκτάσεις στη θεώρηση της σοβιετικής εισβολής: για τους ορθοδόξους «αμερικανική υπονόμευση του σοσιαλισμού» - «Ντούμπτσεκ όργανο των ΗΠΑ», ελπιδοφόρος εξέλιξη για τους «αναθεωρητές»).
4. Η Ανοιξη της Πράγας θα έχει ως κεντρικό μοτίβο που συμπύκνωνε την ιδεολογία της τον «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο». Τι έχει απομείνει 40 χρόνια αργότερα; Σίγουρα ούτε ο σοσιαλισμός και a fortriori «ο σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο». Ενας αρπακτικά κυρίαρχος καπιταλισμός με μαφιόζικα κυκλώματα να λυμαίνονται το δημόσιο χρήμα που άλλοτε διαχειρίζονταν είναι αμφίβολο αν έχει αφήσει ίχνη ανθρωπισμού σε όλη την Ανατολική Ευρώπη (και τη Ρωσία). Τέλος, ποια κληρονομιά για την Τσεχοσλοβακία όταν δεν υπάρχει καν ως ενιαία κρατική οντότητα αλλά ως δύο (σήμερα Τσεχία και Σλοβακία). Επιπροσθέτως παρουσιάστηκαν κύματα μάλλον ανθρωποφαγικού ρατσισμού και αντισημιτισμού. Σήμερα, μάλιστα, με την κατά πολύ αιματηρότερη επέλαση των ρωσικών τανκς στη Γεωργία (ενόσω η τελευταία ποδοπατούσε τα δικαιώματα στη Νότια Οσετία), 40 χρόνια μετά την κατά πολύ περισσότερο πολιτικά φορτισμένη επέμβαση στην Πράγα και 30 χρόνια μετά την Καμπούλ, θα μπορούσε κανείς, μάλλον επιφανειακά (όπως αποπειράθηκε η υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ τις προάλλες), να μιλήσει και για μια άλλη «κληρονομιά» ωμών στρατιωτικών επεμβάσεων. Μόνο που σήμερα είναι το πλανητικό πλαίσιο άρδην τροποποιημένο: με στρατιωτικές επεμβάσεις κυρίως των ΗΠΑ επιλύονται τα προβλήματα (σε αντίθεση με το παρελθόν των υποκινούμενων πραξικοπημάτων): δις στο Ιράκ, Γιουγκοσλαβία, Αφγανιστάν.
5. Μπορεί «σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο» διόλου να μην υπάρχει. Υπάρχει όμως η πολυπολιτισμική Ευρώπη. Για όσους από μας πιστεύουμε σε μια όλο και πιο δημοκρατική ομόσπονδη προοπτική ως όρο εκ των ων ουκ άνευ για την ύπαρξή της, η διεύρυνση προς την Ανατολική Ευρώπη με άλλες 10 χώρες πρόκειται για πραγματικά κοσμοϊστορικό γεγονός. Αναμφίβολα η Ανοιξη της Πράγας σε μια κατ’ εξοχήν κεντροευρωπαϊκή χώρα συνέβαλε στη δημοκρατική ευρωπαϊκή προοπτική πέρα από τα τείχη.
6. Τι έγινε με την Αριστερά που θα άλλαζε/αμε τον κόσμο 40 χρόνια αργότερα; Αυτή είναι η «κληρονομιά» που ενδιαφέρει περισσότερο ορισμένους από μας που ταυτιστήκαμε - κάπως απόλυτα είναι αλήθεια - με τα κινήματα του 1968 σε Ανατολή και Δύση. Θα έλεγα πως σήμερα έχουν υποχωρήσει ανησυχητικά αρχές, αξίες, ιδεολογίες που λειτουργούσαν ως κινούσες ιδέες. Το να υποχωρούν και να εξαλείφονται ιδεολογήματα παραπλανητικά, αν όχι «αποπλανητικά», φυσικά και είναι αναγκαίο γιατί αλλιώς θα μιλούσαμε για επικίνδυνες αγκυλώσεις. Εχουν όμως ορμητικά εισβάλει προσωπικές στρατηγικές: ιδέες και αρχές υποκαθίστανται όλο και πιο συχνά από την έξη για χρήμα, εξουσία (και μικρο-εξουσία), αναρρίχηση κάθε μορφής. Τμήμα της τότε Ανανεωτικής Αριστεράς στην Ελλάδα, και την Ευρώπη, στην πορεία απορροφήθηκε, εκποιώντας συχνά και την όποια υστεροφημία της, στοχεύοντας στην κατάκτηση της εύνοιας ισχυρών κρατικών παραγόντων ή στελεχώνοντας πανεπιστήμια όλο και πιο συχνά με την έκπτωση ακαδημαϊκών κριτηρίων. Ωστόσο η αποφασιστική συμβολή της Ανανεωτικής Αριστεράς υπήρξε η άρρηκτη διασύνδεση δημοκρατίας και σοσιαλισμού σε ευρωπαϊκό επίπεδο και όχι σε επαρχιακό-εθνικό.
7. Στο κεντρικό ερώτημα που τίθεται «Τι έμεινε από την Ανοιξη της Πράγας;», η απάντηση είναι τίποτε και πολλά. Για νομοτέλειες φυσικά και δεν μιλάμε. Για νήματα που ανασύρουμε εκ των υστέρων σίγουρα ναι: εξέγερση Βουδαπέστης 1956, Πράγα 1968, περεστρόικα, Βερολίνο 1989. Κανένα συμβάν δεν είχε προβλεφθεί, ούτε η τελική κατάρρευση ούτε ο καπιταλιστικός κομμουνισμός της Κίνας με την εκρηκτική οικονομική και ολυμπιακή παρουσία της. Με όλα αυτά ζούμε σε έναν συναρπαστικό κόσμο ακριβώς επειδή είναι απρόβλεπτος και απροσδιόριστος, που δεν χρειάζεται ολιστικές ερμηνείες μεγάλων θεωριών και ιστορικών αιτιακών αφηγήσεων (και τις συνεπαγόμενες προβλέψεις τους). Επιλύοντας και τον λατινικό γρίφο του τίτλου, θεωρώ επίκαιρα ειρωνική τη διατύπωση του Βιργίλιου «Ευτυχής εκείνος που μπορεί να γνωρίζει τις αιτίες των πραγμάτων» [«Επίλογος...» στο David Cannadine (επιμ.) Τι είναι ιστορία σήμερα; (μετάφραση Κώστα Αθανασίου), εκδόσεις Νήσος, 2007, σελ. 286.]
Ο κ. Στέφανος Πεσμαζόγλου είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου και μέλος της Συντακτικής Επιτροπής της επιθεώρησης «Σύγχρονα Θέματα».
1. «Κληρονομιά»; Πoια κληρονομιά; Δεν υπάρχει μία αντικειμενικά δεδομένη συμπαγής κληρονομιά αλλά πολλές κληρονομιές - πληθυντικός. Κατασκευάζονται και ανακατασκευάζονται από διαφορετικές εθνοτικές και πολιτικές ιδεολογίες εξυπηρετώντας τις εκάστοτε στοχεύσεις τους (αλλιώς θα μιλήσει για την Ανοιξη της Πράγας και τη σοβιετική εισβολή η επίσημη αμερικανική εκδοχή και αλλιώς η κάθε συνιστώσα της τότε Αριστεράς τονίζοντας διαφορετικές ως και κάθετα αντιθετικές όψεις: άλλη ερμηνεία τα ορθόδοξα ΚΚ, άλλη ο ευρωκομμουνισμός, άλλη οι σοσιαλδημοκράτες, μαοϊκοί, τροτσκιστές).
2. «Δικαίωση» είναι μια άλλη έννοια που εύκολα χρησιμοποιείται ιδιαίτερα σε σχέση με ιστορικά γεγονότα όπως η Ανοιξη της Πράγας. Ολοι επιζητούν τη δικαίωση στις διατυπωμένες προ δεκαετιών απόψεις τους και στις πράξεις τους. Πρόκειται κατά τη γνώμη μου για μια ανούσια, α-νόητη νοητική διαδικασία που εξυπηρετεί μια μόνιμη ανάγκη ψυχολογικής επιβεβαίωσης - προσωπικής ή/και συλλογικής. Τι θέλω να πω; Δεν περιμέναμε να κυλήσουν 20 χρόνια για να καταρρεύσει το Τείχος του Βερολίνου το 1989 ούτε άλλα 20 σήμερα για να «δικαιωθεί» το κίνημα της Ανοιξης της Πράγας. Δεν είχε τέτοια ανάγκη. Για ισχυρά ρεύματα της Ευρωπαϊκής Αριστεράς ήταν τότε, το 1968, απόλυτα ευπρόσδεκτο. Η εικόνα του φοιτητή πάνω στο τανκ στην πλατεία Venceslas σε αντιδιαστολή με τον μονοκομματικοκρατικό αυταρχικό σοσιαλισμό υπεραρκούσε. Στην τσεχοσλοβακική μεσοπολεμική παράδοση με τα καφκικά λαβυρινθώδη αδιέξοδα και τα σατιρικά του Jaroslav Hasek (Ο καλός στρατιώτης Σβέικ) θα εξυπηρετήσουν οι Χάβελ και Κούντερα (Το αστείο).
3. Το ιστορικό διανοητικό πλαίσιο ήταν εντός της Τσεχοσλοβακίας η κοχλάζουσα αντίδραση στην καταπιεστική εξάρτηση από την ΕΣΣΔ (ενδείκτης και μόνο η Χάρτα 77). Σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι φοιτητικές εξεγέρσεις του Μαΐου, όπως και σε Ιταλία, Γαλλία και εξόριστη Ισπανία, η επικράτηση εκδοχών του ευρωκομμουνισμού και ειδικότερα στην Ελλάδα η διάσπαση του ΚΚΕ και η βασανιστική συγκρότηση του ΚΚΕ εσωτερικού (με προφανείς προεκτάσεις στη θεώρηση της σοβιετικής εισβολής: για τους ορθοδόξους «αμερικανική υπονόμευση του σοσιαλισμού» - «Ντούμπτσεκ όργανο των ΗΠΑ», ελπιδοφόρος εξέλιξη για τους «αναθεωρητές»).
4. Η Ανοιξη της Πράγας θα έχει ως κεντρικό μοτίβο που συμπύκνωνε την ιδεολογία της τον «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο». Τι έχει απομείνει 40 χρόνια αργότερα; Σίγουρα ούτε ο σοσιαλισμός και a fortriori «ο σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο». Ενας αρπακτικά κυρίαρχος καπιταλισμός με μαφιόζικα κυκλώματα να λυμαίνονται το δημόσιο χρήμα που άλλοτε διαχειρίζονταν είναι αμφίβολο αν έχει αφήσει ίχνη ανθρωπισμού σε όλη την Ανατολική Ευρώπη (και τη Ρωσία). Τέλος, ποια κληρονομιά για την Τσεχοσλοβακία όταν δεν υπάρχει καν ως ενιαία κρατική οντότητα αλλά ως δύο (σήμερα Τσεχία και Σλοβακία). Επιπροσθέτως παρουσιάστηκαν κύματα μάλλον ανθρωποφαγικού ρατσισμού και αντισημιτισμού. Σήμερα, μάλιστα, με την κατά πολύ αιματηρότερη επέλαση των ρωσικών τανκς στη Γεωργία (ενόσω η τελευταία ποδοπατούσε τα δικαιώματα στη Νότια Οσετία), 40 χρόνια μετά την κατά πολύ περισσότερο πολιτικά φορτισμένη επέμβαση στην Πράγα και 30 χρόνια μετά την Καμπούλ, θα μπορούσε κανείς, μάλλον επιφανειακά (όπως αποπειράθηκε η υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ τις προάλλες), να μιλήσει και για μια άλλη «κληρονομιά» ωμών στρατιωτικών επεμβάσεων. Μόνο που σήμερα είναι το πλανητικό πλαίσιο άρδην τροποποιημένο: με στρατιωτικές επεμβάσεις κυρίως των ΗΠΑ επιλύονται τα προβλήματα (σε αντίθεση με το παρελθόν των υποκινούμενων πραξικοπημάτων): δις στο Ιράκ, Γιουγκοσλαβία, Αφγανιστάν.
5. Μπορεί «σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο» διόλου να μην υπάρχει. Υπάρχει όμως η πολυπολιτισμική Ευρώπη. Για όσους από μας πιστεύουμε σε μια όλο και πιο δημοκρατική ομόσπονδη προοπτική ως όρο εκ των ων ουκ άνευ για την ύπαρξή της, η διεύρυνση προς την Ανατολική Ευρώπη με άλλες 10 χώρες πρόκειται για πραγματικά κοσμοϊστορικό γεγονός. Αναμφίβολα η Ανοιξη της Πράγας σε μια κατ’ εξοχήν κεντροευρωπαϊκή χώρα συνέβαλε στη δημοκρατική ευρωπαϊκή προοπτική πέρα από τα τείχη.
6. Τι έγινε με την Αριστερά που θα άλλαζε/αμε τον κόσμο 40 χρόνια αργότερα; Αυτή είναι η «κληρονομιά» που ενδιαφέρει περισσότερο ορισμένους από μας που ταυτιστήκαμε - κάπως απόλυτα είναι αλήθεια - με τα κινήματα του 1968 σε Ανατολή και Δύση. Θα έλεγα πως σήμερα έχουν υποχωρήσει ανησυχητικά αρχές, αξίες, ιδεολογίες που λειτουργούσαν ως κινούσες ιδέες. Το να υποχωρούν και να εξαλείφονται ιδεολογήματα παραπλανητικά, αν όχι «αποπλανητικά», φυσικά και είναι αναγκαίο γιατί αλλιώς θα μιλούσαμε για επικίνδυνες αγκυλώσεις. Εχουν όμως ορμητικά εισβάλει προσωπικές στρατηγικές: ιδέες και αρχές υποκαθίστανται όλο και πιο συχνά από την έξη για χρήμα, εξουσία (και μικρο-εξουσία), αναρρίχηση κάθε μορφής. Τμήμα της τότε Ανανεωτικής Αριστεράς στην Ελλάδα, και την Ευρώπη, στην πορεία απορροφήθηκε, εκποιώντας συχνά και την όποια υστεροφημία της, στοχεύοντας στην κατάκτηση της εύνοιας ισχυρών κρατικών παραγόντων ή στελεχώνοντας πανεπιστήμια όλο και πιο συχνά με την έκπτωση ακαδημαϊκών κριτηρίων. Ωστόσο η αποφασιστική συμβολή της Ανανεωτικής Αριστεράς υπήρξε η άρρηκτη διασύνδεση δημοκρατίας και σοσιαλισμού σε ευρωπαϊκό επίπεδο και όχι σε επαρχιακό-εθνικό.
7. Στο κεντρικό ερώτημα που τίθεται «Τι έμεινε από την Ανοιξη της Πράγας;», η απάντηση είναι τίποτε και πολλά. Για νομοτέλειες φυσικά και δεν μιλάμε. Για νήματα που ανασύρουμε εκ των υστέρων σίγουρα ναι: εξέγερση Βουδαπέστης 1956, Πράγα 1968, περεστρόικα, Βερολίνο 1989. Κανένα συμβάν δεν είχε προβλεφθεί, ούτε η τελική κατάρρευση ούτε ο καπιταλιστικός κομμουνισμός της Κίνας με την εκρηκτική οικονομική και ολυμπιακή παρουσία της. Με όλα αυτά ζούμε σε έναν συναρπαστικό κόσμο ακριβώς επειδή είναι απρόβλεπτος και απροσδιόριστος, που δεν χρειάζεται ολιστικές ερμηνείες μεγάλων θεωριών και ιστορικών αιτιακών αφηγήσεων (και τις συνεπαγόμενες προβλέψεις τους). Επιλύοντας και τον λατινικό γρίφο του τίτλου, θεωρώ επίκαιρα ειρωνική τη διατύπωση του Βιργίλιου «Ευτυχής εκείνος που μπορεί να γνωρίζει τις αιτίες των πραγμάτων» [«Επίλογος...» στο David Cannadine (επιμ.) Τι είναι ιστορία σήμερα; (μετάφραση Κώστα Αθανασίου), εκδόσεις Νήσος, 2007, σελ. 286.]
Ο κ. Στέφανος Πεσμαζόγλου είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου και μέλος της Συντακτικής Επιτροπής της επιθεώρησης «Σύγχρονα Θέματα».
