Γιατί χάνει το ΠΑΣΟΚ;
Ανδρέας Πανταζόπουλος, Ελευθεροτυπία, Δημοσιευμένο: 2006-09-08
Οι απανωτές δημοσκοπήσεις το επιβεβαιώνουν: το πολλά υποσχόμενο νέο ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου αδυνατεί σταθερά να κεφαλαιοποιήσει προς όφελός του μία έρπουσα κοινωνική δυσφορία, προϊόν της κυβερνητικής διαχείρισης. Το ερώτημα είναι, γιατί;
Οι απαντήσεις που δίνονται δεν είναι επαρκείς. Ασφαλώς, η εικοσαετής ΠΑΣΟΚική διαχείριση δεν έχει ακόμα ξεχαστεί, ωστόσο δεν αρκεί από μόνη της να αιτιολογήσει αυτή την αδυναμία. Μία άλλη απάντηση είναι ότι η κοινωνία έχει πλέον γίνει «συντηρητική», ότι φοβάται τις αναγκαίες αλλαγές, ότι φοβάται το ίδιο το μέλλον. Οι οπαδοί μιας τέτοιας θεώρησης, και πρώτος απ όλους ο Γ. Παπανδρέου, πιστεύουν ότι ευθύνονται οι χρόνιες αγκυλώσεις της ελληνικής κοινωνίας, ο κρατισμός της και τα κάθε είδους κεκτημένα, που αντιστέκονται σε ένα νέο επιβεβλημένο μεταρρυθμισμό.
Οχι απλώς σε μεταρρυθμίσεις, αλλά σε ένα προοδευτικό κοινωνικό πρόταγμα συνολικής αναδιαμόρφωσης των κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων, που θα θέτει οριστικό τέλος στον κύκλο της μεταπολίτευσης. Η μεταπολίτευση, για τους οπαδούς του προοδευτικού μεταρρυθμισμού, είναι συνώνυμη της κομματοκρατίας, των πελατειακών σχέσεων, του εξουσιαστικού κρατισμού και του άγονου προστατευτισμού, κοντολογίς του «λαϊκισμού», επομένως είναι εχθρός της ενάρετης κοινωνίας των πολιτών, της αποκέντρωσης, της ανοιχτής πολυπολιτισμικής κοινωνίας.
Πρόοδος είναι ό,τι κινείται, ό,τι αλλάζει: ό,τι αμφισβητεί το παρελθόν είναι ηθικά και πολιτικά ανώτερο, η κοινωνία οφείλει να το αποδέχεται ασμένως, την ιδιωτική παιδεία, την εργασιακή ευελιξία. «Δεν είναι και θετικό στη ζωή, σκέψου», έλεγε ο Γ. Παπανδρέου σε ανοιχτή κομματική ομιλία στο Κιλκίς λίγους μήνες μετά την ήττα του κόμματός του στις ευρωεκλογές του 2004, «να κάθεσαι 30 χρόνια σε ένα κάθισμα, στην ίδια δουλειά». Συντήρηση είναι συλλήβδην ό,τι αντιστέκεται σε αυτή την ιλιγγιώδη πορεία απορρύθμισης: η ανάγκη που δοκιμάζει ένα διαρκώς μεγαλύτερο τμήμα της κοινωνίας για ατομική και κοινωνική ασφάλεια, για συμβολικές αναφορές. Η συντήρηση θεωρείται είδος κλινικού συμπτώματος, κοινωνική παθολογία, που πρέπει επειγόντως να θεραπευθεί.
Αυτή η εκ των άνω νεοεισαγόμενη διαίρεση ανάμεσα στην πρόοδο και τη συντήρηση είναι που ευθύνεται για το έλλειμμα κοινωνικής αποδοχής του νέου ΠΑΣΟΚ και του ηγέτη του. Ο νέος προοδευτισμός, η φανατική πίστη στο μέλλον και η συνοπτική καταδίκη του παρελθόντος, αντικατέστησε το λαό με τους πολίτες, τις κοινωνικές τάξεις με την κοινωνία των πολιτών, τα συνδικάτα με τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, τα κοινωνικά δικαιώματα με τα ανθρώπινα δικαιώματα, το κράτος με μια μυθική αντιεξουσιαστική αποκέντρωση, συνοδευόμενη από μια εξίσου μυθική, και επικίνδυνη, κοινωνική λογοδοσία, δομικό στοιχείο της λεγόμενης «συμμετοχικής δημοκρατίας» («η εξουσία στο λαό»).
Ο νέος προοδευτισμός δεν πιστεύει στην πολιτική αξία της λαϊκής κυριαρχίας, την οποία και θεωρεί έννοια ξεπερασμένη, ούτε και στην αντιπροσώπευση, αφού οι βασικοί φορείς της, τα πολιτικά κόμματα, υποβαθμίζονται σε δικτυακές λέσχες συζητήσεων και επιμόρφωσης του πολίτη, όταν βέβαια δεν λοιδορούνται ως οι βασικοί μέτοχοι της κοινωνικής διαφθοράς. Ο νέος προοδευτισμός του Γ. Παπανδρέου και των οπαδών του εξαρχής ξέκοψε από κάθε προσίδια κληρονομιά κοινωνικής και ιστορικής συλλογικότητας, η νεόκοπη «δίκαιη κοινωνία» που προτείνει είναι η υμνητική αποδοχή του υπάρχοντος με μια δοσολογία διαβουλευτικής ρύθμισης των υπερβολών του. Το νέο ΠΑΣΟΚ είναι θύμα της νεοφιλίας και μελλοντολαγνείας.
Ο νέος προοδευτισμός είναι εγγενώς ατομικοκεντρικός, μη κοινωνικός, ρευστός και απροσδιόριστος, κατ εικόνα της «κοσμογονίας» των συντελούμενων πλανητικών αλλαγών. Γι αυτό και δεν ακουμπά βασικές κοινωνικές ανάγκες, δεν αναγνωρίζει εδραία κοινωνικά υποκείμενα στα οποία απευθύνεται. Γι αυτό και είναι ένας πολιτικός λόγος που δεν μπορεί να γίνει εύκολα κατανοητός.
Το ότι το νέο ΠΑΣΟΚ του Γ. Παπανδρέου είναι χωρίς «στίγμα», αυτό οφείλεται όχι (μόνο) στο ταμπεραμέντο του ηγέτη του, αλλά στον τρόπο με τον οποίο αυτός διαβάζει την πραγματικότητα. Με άλλα λόγια, το ΠΑΣΟΚ και ο ηγέτης του χάνουν, γιατί έχουν εκουσίως και τολμηρά ταυτίσει, αξιακά και πολιτικά, το μήνυμα της ΠΑΣΟΚικής «αλλαγής» με την αλλαγή που μεταφέρει η παγκοσμιοποίηση.
Οπως η τελευταία είναι θεμελιωδώς απροσδιόριστη, διαρκής ροή που θέλει να σαρώσει όλους τους αναχρονισμούς, έτσι και το νέο ΠΑΣΟΚ θέλει να είναι κοινωνικά απροσδιόριστο, χωρίς «στίγμα». Το ΠΑΣΟΚ χάνει γιατί η αναγκαιότητα για τις όποιες μεταρρυθμίσεις εντάσσεται στη μεταφυσική αναγκαιότητα ενός νέου κύματος του μεταρρυθμισμού ως ιδεολογίας.
Το ΠΑΣΟΚ και ο ηγέτης του χάνουν όχι γιατί δεν έχουν ένα σχέδιο μεταρρυθμίσεων, αλλά, αντίθετα, γιατί είναι βαθιά βυθισμένοι στο νέο μεταρρυθμισμό, γιατί είναι οι μανικοί φορείς του.
Το αίτημα για μια συντηρητική ελληνική σοσιαλδημοκρατία, και γενικότερα για μια συντηρητική Αριστερά, συντηρητική με την έννοια της επιλογής τού τι αξίζει να διατηρηθεί από μια αντιφατική πολιτική και κοινωνική κληρονομιά, δεν έχει ακόμα βρει εντός του ΠΑΣΟΚ, αλλά και στους πέριξ από αυτό χώρους, τους φορείς να το διατυπώσουν αξιόπιστα.
* Διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ. Τις επόμενες ημέρες κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Εστία» το βιβλίο του με τίτλο «Με τους πολίτες κατά του λαού. Το ΠΑΣΟΚ της νέας εποχής».
Οι απαντήσεις που δίνονται δεν είναι επαρκείς. Ασφαλώς, η εικοσαετής ΠΑΣΟΚική διαχείριση δεν έχει ακόμα ξεχαστεί, ωστόσο δεν αρκεί από μόνη της να αιτιολογήσει αυτή την αδυναμία. Μία άλλη απάντηση είναι ότι η κοινωνία έχει πλέον γίνει «συντηρητική», ότι φοβάται τις αναγκαίες αλλαγές, ότι φοβάται το ίδιο το μέλλον. Οι οπαδοί μιας τέτοιας θεώρησης, και πρώτος απ όλους ο Γ. Παπανδρέου, πιστεύουν ότι ευθύνονται οι χρόνιες αγκυλώσεις της ελληνικής κοινωνίας, ο κρατισμός της και τα κάθε είδους κεκτημένα, που αντιστέκονται σε ένα νέο επιβεβλημένο μεταρρυθμισμό.
Οχι απλώς σε μεταρρυθμίσεις, αλλά σε ένα προοδευτικό κοινωνικό πρόταγμα συνολικής αναδιαμόρφωσης των κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων, που θα θέτει οριστικό τέλος στον κύκλο της μεταπολίτευσης. Η μεταπολίτευση, για τους οπαδούς του προοδευτικού μεταρρυθμισμού, είναι συνώνυμη της κομματοκρατίας, των πελατειακών σχέσεων, του εξουσιαστικού κρατισμού και του άγονου προστατευτισμού, κοντολογίς του «λαϊκισμού», επομένως είναι εχθρός της ενάρετης κοινωνίας των πολιτών, της αποκέντρωσης, της ανοιχτής πολυπολιτισμικής κοινωνίας.
Πρόοδος είναι ό,τι κινείται, ό,τι αλλάζει: ό,τι αμφισβητεί το παρελθόν είναι ηθικά και πολιτικά ανώτερο, η κοινωνία οφείλει να το αποδέχεται ασμένως, την ιδιωτική παιδεία, την εργασιακή ευελιξία. «Δεν είναι και θετικό στη ζωή, σκέψου», έλεγε ο Γ. Παπανδρέου σε ανοιχτή κομματική ομιλία στο Κιλκίς λίγους μήνες μετά την ήττα του κόμματός του στις ευρωεκλογές του 2004, «να κάθεσαι 30 χρόνια σε ένα κάθισμα, στην ίδια δουλειά». Συντήρηση είναι συλλήβδην ό,τι αντιστέκεται σε αυτή την ιλιγγιώδη πορεία απορρύθμισης: η ανάγκη που δοκιμάζει ένα διαρκώς μεγαλύτερο τμήμα της κοινωνίας για ατομική και κοινωνική ασφάλεια, για συμβολικές αναφορές. Η συντήρηση θεωρείται είδος κλινικού συμπτώματος, κοινωνική παθολογία, που πρέπει επειγόντως να θεραπευθεί.
Αυτή η εκ των άνω νεοεισαγόμενη διαίρεση ανάμεσα στην πρόοδο και τη συντήρηση είναι που ευθύνεται για το έλλειμμα κοινωνικής αποδοχής του νέου ΠΑΣΟΚ και του ηγέτη του. Ο νέος προοδευτισμός, η φανατική πίστη στο μέλλον και η συνοπτική καταδίκη του παρελθόντος, αντικατέστησε το λαό με τους πολίτες, τις κοινωνικές τάξεις με την κοινωνία των πολιτών, τα συνδικάτα με τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, τα κοινωνικά δικαιώματα με τα ανθρώπινα δικαιώματα, το κράτος με μια μυθική αντιεξουσιαστική αποκέντρωση, συνοδευόμενη από μια εξίσου μυθική, και επικίνδυνη, κοινωνική λογοδοσία, δομικό στοιχείο της λεγόμενης «συμμετοχικής δημοκρατίας» («η εξουσία στο λαό»).
Ο νέος προοδευτισμός δεν πιστεύει στην πολιτική αξία της λαϊκής κυριαρχίας, την οποία και θεωρεί έννοια ξεπερασμένη, ούτε και στην αντιπροσώπευση, αφού οι βασικοί φορείς της, τα πολιτικά κόμματα, υποβαθμίζονται σε δικτυακές λέσχες συζητήσεων και επιμόρφωσης του πολίτη, όταν βέβαια δεν λοιδορούνται ως οι βασικοί μέτοχοι της κοινωνικής διαφθοράς. Ο νέος προοδευτισμός του Γ. Παπανδρέου και των οπαδών του εξαρχής ξέκοψε από κάθε προσίδια κληρονομιά κοινωνικής και ιστορικής συλλογικότητας, η νεόκοπη «δίκαιη κοινωνία» που προτείνει είναι η υμνητική αποδοχή του υπάρχοντος με μια δοσολογία διαβουλευτικής ρύθμισης των υπερβολών του. Το νέο ΠΑΣΟΚ είναι θύμα της νεοφιλίας και μελλοντολαγνείας.
Ο νέος προοδευτισμός είναι εγγενώς ατομικοκεντρικός, μη κοινωνικός, ρευστός και απροσδιόριστος, κατ εικόνα της «κοσμογονίας» των συντελούμενων πλανητικών αλλαγών. Γι αυτό και δεν ακουμπά βασικές κοινωνικές ανάγκες, δεν αναγνωρίζει εδραία κοινωνικά υποκείμενα στα οποία απευθύνεται. Γι αυτό και είναι ένας πολιτικός λόγος που δεν μπορεί να γίνει εύκολα κατανοητός.
Το ότι το νέο ΠΑΣΟΚ του Γ. Παπανδρέου είναι χωρίς «στίγμα», αυτό οφείλεται όχι (μόνο) στο ταμπεραμέντο του ηγέτη του, αλλά στον τρόπο με τον οποίο αυτός διαβάζει την πραγματικότητα. Με άλλα λόγια, το ΠΑΣΟΚ και ο ηγέτης του χάνουν, γιατί έχουν εκουσίως και τολμηρά ταυτίσει, αξιακά και πολιτικά, το μήνυμα της ΠΑΣΟΚικής «αλλαγής» με την αλλαγή που μεταφέρει η παγκοσμιοποίηση.
Οπως η τελευταία είναι θεμελιωδώς απροσδιόριστη, διαρκής ροή που θέλει να σαρώσει όλους τους αναχρονισμούς, έτσι και το νέο ΠΑΣΟΚ θέλει να είναι κοινωνικά απροσδιόριστο, χωρίς «στίγμα». Το ΠΑΣΟΚ χάνει γιατί η αναγκαιότητα για τις όποιες μεταρρυθμίσεις εντάσσεται στη μεταφυσική αναγκαιότητα ενός νέου κύματος του μεταρρυθμισμού ως ιδεολογίας.
Το ΠΑΣΟΚ και ο ηγέτης του χάνουν όχι γιατί δεν έχουν ένα σχέδιο μεταρρυθμίσεων, αλλά, αντίθετα, γιατί είναι βαθιά βυθισμένοι στο νέο μεταρρυθμισμό, γιατί είναι οι μανικοί φορείς του.
Το αίτημα για μια συντηρητική ελληνική σοσιαλδημοκρατία, και γενικότερα για μια συντηρητική Αριστερά, συντηρητική με την έννοια της επιλογής τού τι αξίζει να διατηρηθεί από μια αντιφατική πολιτική και κοινωνική κληρονομιά, δεν έχει ακόμα βρει εντός του ΠΑΣΟΚ, αλλά και στους πέριξ από αυτό χώρους, τους φορείς να το διατυπώσουν αξιόπιστα.
* Διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ. Τις επόμενες ημέρες κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Εστία» το βιβλίο του με τίτλο «Με τους πολίτες κατά του λαού. Το ΠΑΣΟΚ της νέας εποχής».
