"Επίδομα φτώχειας"!
Ελίζα Παπαδάκη, Αυγή της Κυριακής, Δημοσιευμένο: 2007-05-20
Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον σεμινάριο παρακολούθησα την Πέμπτη στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο. Εισηγητής ήταν ο καθηγητής στο Μπέρκλεϊ Emmanuel Saez, ο οποίος παρουσίασε στοιχεία της έρευνας που διεξάγει με τον Thomas Piketty για την εξέλιξη του ανώτατου εισοδηματικού κλιμακίου, του 1% του πληθυσμού με τα υψηλότερα εισοδήματα, ιστορικά και διεθνώς. Ο Σαέζ και ο Πικετύ, μαζί με τον Βρετανό καθηγητή τους Τόνι Άτκινσον, είναι κορυφαίοι μελετητές των οικονομικών ανισοτήτων σήμερα.
Εντυπωσιακό είναι το εύρημα της έρευνας ότι το πλουσιότερο 1% των ΗΠΑ υπερδιπλασίασε το μερίδιό του στο εθνικό εισόδημα στο τελευταίο τέταρτο του αιώνα, από 8% στα τέλη της δεκαετίας του 70 σε 20% το 2005, μάλιστα το πλουσιότερο 0,1% του πληθυσμού το τετραπλασίασε, από 2% σε 8% σχεδόν. Ανάλογη, κάπως ηπιότερη εξέλιξη παρατηρείται σε άλλες αγγλόφωνες χώρες (Βρετανία, Καναδάς), όχι όμως στην ηπειρωτική Ευρώπη και την Ιαπωνία. Αν αφαιρέσουμε τη ραγδαία αύξηση του εισοδήματος του πλουσιότερου 1% του πληθυσμού, είπε ο Σαέζ, οι έως πρόσφατα τόσο υψηλότεροι αμερικανικοί ρυθμοί οικονομικής μεγέθυνσης προσγειώνονται στα μέτρια επίπεδα που γνώρισε η Ευρώπη.
Η διαπίστωση αυτή αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον σήμερα που η εικόνα αντιστρέφεται και η Ευρώπη προηγείται στους ρυθμούς αύξησης του ΑΕΠ, ενισχύοντας ένα δεύτερο συμπέρασμα που προκύπτει από την έρευνα: ότι η εισαγωγή των νέων τεχνολογιών δεν εξηγεί νομοτελειακά την έκρηξη των ανισοτήτων, όπως έχουν υποστηρίξει απολογητές του αμερικανικού μοντέλου. Με διαφορετικό φορολογικό σύστημα και με διαφορετικούς θεσμούς στην αγορά εργασίας οι νέες τεχνολογίες οδηγούν σε πολύ διαφορετικά αποτελέσματα ως προς την κατανομή του εισοδήματος.
Στην Ελλάδα τί γίνεται; Η έρευνα των Πικετύ-Σαέζ (που, σημειωτέον, διεξάγεται στα πλαίσια του κρατικού NBER, του Εθνικού Γραφείου Οικονομικών Ερευνών των ΗΠΑ) βασίζεται μεταξύ άλλων σε μεγάλες στατιστικές σειρές φορολογικών στοιχείων διαφόρων χωρών. Η περιβόητη σε μας φοροδιαφυγή, με ασύλληπτης έκτασης απόκρυψη φορολογητέου εισοδήματος, δεν επιτρέπει μια προσέγγιση της εξέλιξης στα ανώτατα εισοδηματικά κλιμάκια. Ούτε άλλωστε έχει εκδηλωθεί το παραμικρό κυβερνητικό ενδιαφέρον για πρωτογενή έρευνα σε μια τέτοια κατεύθυνση, που θα ήταν αναγκαία για να σχεδιασθεί μια πολιτική αναδιανομής του εισοδήματος.
Οι εδώ ερευνητές (όπως οι καθηγητές στο ΟΠΑ Πάνος Τσακλόγλου και Μάνος Ματσαγγάνης) στηρίζονται κατά πρώτο λόγο αναγκαστικά στη στατιστική έρευνα των νοικοκυριών, που εμφανίζει εισοδηματικές ανισότητες ανά δεκατημόρια μεγάλες μεν με ευρωπαϊκά μέτρα, αλλά διαχρονικά περίπου σταθερές. Είναι πράγματι σταθερές; Δεν το γνωρίζουμε και προσωπικά αμφιβάλλω. Από τη στατιστική όμως αυτή αντλείται και το 20% του πληθυσμού που βρίσκεται κάτω από το όριο της φτώχειας, το μόνο στοιχείο με το οποίο βομβαρδίζεται τα τελευταία χρόνια η ελληνική γνώμη, χωρίς κατά κανόνα να αναφέρεται καν ότι το εισόδημα του πλουσιότερου 20% είναι υπερεξαπλάσιο.
Αλλά σε μια τέτοια, ελάχιστα διαφωτιστική δημοσιότητα, ο υπουργός Οικονομίας Γιώργος Αλογοσκούφης ήρθε προεκλογικά να τάξει ένα "επίδομα φτώχειας" 1.000 ευρώ τον χρόνο σε ανέργους και μονογονεϊκές οικογένειες που δηλώνουν στην εφορία ετήσιο εισόδημα κάτω των 5.000 ευρώ. Με την πρόχειρη εξαγγελία του δείχνει πρώτιστα να ενδιαφέρεται για μια τηλεοπτικού χαρακτήρα προβολή, μην έχοντας σε καμία υπόληψη ούτε την έρευνα ούτε την εκτεταμένη βιβλιογραφία αξιολόγησης πολιτικών που έχουν εφαρμοσθεί για την καταπολέμηση της φτώχειας. Εκεί τεκμηριώνεται ότι μέτρα τέτοιου τύπου είναι εντελώς αναποτελεσματικά: ένα "επίδομα φτώχειας" δεν θα το πάρουν εκείνοι που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη στήριξης, πρώτον, επειδή στιγματίζει και πολλοί θα θεωρήσουν αναξιοπρεπές να το ζητήσουν, ενώ άλλοι δεν υποβάλλουν ούτε είναι σε θέση να υποβάλουν φορολογική δήλωση. Δεύτερον, ένα σταθερό ποσό για όλους τους "φτωχούς" δεν απαντά στις πολύ διαφοροποιημένες ανάγκες (άλλοι θα χρειάζονταν μεγαλύτερη, άλλοι μικρότερη εισοδηματική ενίσχυση), τρίτον προσφέρεται για πελατειακή εκμετάλλευση.
Προπάντων όμως η χορήγηση του επιδόματος δεν συνδυάζεται με προγράμματα για την αναγκαία επανένταξη των "φτωχών" στην κοινωνία, ώστε να μη μείνουν εξαρτημένοι από το επίδομα, όπως αντίθετα έχει προβλέψει η επεξεργασμένη πρόταση του Συνασπισμού για το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. Εκεί όμως δεν γινόταν λόγος απλά για ένα "ταμείο" που θα μοίραζε χιλιάρικα: προτεινόταν μια ολόκληρη υποδομή για τη στήριξη και για την κοινωνική ένταξη των αποκλεισμένων, των ανθρώπων με μεγάλες ανάγκες.
Το πιθανότερο είναι ότι η εξαγγελία Αλογοσκούφη, με τη βοήθεια και της κρατικής γραφειοκρατίας, θα μείνει μια προεκλογική φούσκα με μηδαμινή πρακτική εφαρμογή, εξοικονομώντας τα δύο δισ. ευρώ του προϋπολογισμού που εξαγγέλθηκαν για πιο αποδοτικές χρήσεις... Αυτό είναι και το πιο λογικό από μια κυβέρνηση που ούτε να ακούσει θέλει για πολιτικές αναδιανομής του εισοδήματος και μειώνει συστηματικά τη φορολογία των πλουσίων.
ΥΓ.: Παραβαίνοντας τον κανόνα που δεν επιτρέπει κανείς να προβάλλει δική του δουλειά, θα ήθελα να προτείνω, και για τις χρήσιμες αναλύσεις των πολιτικών του 20ού αιώνα κατά της φτώχειας που περιέχει, το βιβλίο του Τομά Πικετύ "Η οικονομία των ανισοτήτων", που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις (σε μετάφραση Ε. Παπαδάκη).
Εντυπωσιακό είναι το εύρημα της έρευνας ότι το πλουσιότερο 1% των ΗΠΑ υπερδιπλασίασε το μερίδιό του στο εθνικό εισόδημα στο τελευταίο τέταρτο του αιώνα, από 8% στα τέλη της δεκαετίας του 70 σε 20% το 2005, μάλιστα το πλουσιότερο 0,1% του πληθυσμού το τετραπλασίασε, από 2% σε 8% σχεδόν. Ανάλογη, κάπως ηπιότερη εξέλιξη παρατηρείται σε άλλες αγγλόφωνες χώρες (Βρετανία, Καναδάς), όχι όμως στην ηπειρωτική Ευρώπη και την Ιαπωνία. Αν αφαιρέσουμε τη ραγδαία αύξηση του εισοδήματος του πλουσιότερου 1% του πληθυσμού, είπε ο Σαέζ, οι έως πρόσφατα τόσο υψηλότεροι αμερικανικοί ρυθμοί οικονομικής μεγέθυνσης προσγειώνονται στα μέτρια επίπεδα που γνώρισε η Ευρώπη.
Η διαπίστωση αυτή αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον σήμερα που η εικόνα αντιστρέφεται και η Ευρώπη προηγείται στους ρυθμούς αύξησης του ΑΕΠ, ενισχύοντας ένα δεύτερο συμπέρασμα που προκύπτει από την έρευνα: ότι η εισαγωγή των νέων τεχνολογιών δεν εξηγεί νομοτελειακά την έκρηξη των ανισοτήτων, όπως έχουν υποστηρίξει απολογητές του αμερικανικού μοντέλου. Με διαφορετικό φορολογικό σύστημα και με διαφορετικούς θεσμούς στην αγορά εργασίας οι νέες τεχνολογίες οδηγούν σε πολύ διαφορετικά αποτελέσματα ως προς την κατανομή του εισοδήματος.
Στην Ελλάδα τί γίνεται; Η έρευνα των Πικετύ-Σαέζ (που, σημειωτέον, διεξάγεται στα πλαίσια του κρατικού NBER, του Εθνικού Γραφείου Οικονομικών Ερευνών των ΗΠΑ) βασίζεται μεταξύ άλλων σε μεγάλες στατιστικές σειρές φορολογικών στοιχείων διαφόρων χωρών. Η περιβόητη σε μας φοροδιαφυγή, με ασύλληπτης έκτασης απόκρυψη φορολογητέου εισοδήματος, δεν επιτρέπει μια προσέγγιση της εξέλιξης στα ανώτατα εισοδηματικά κλιμάκια. Ούτε άλλωστε έχει εκδηλωθεί το παραμικρό κυβερνητικό ενδιαφέρον για πρωτογενή έρευνα σε μια τέτοια κατεύθυνση, που θα ήταν αναγκαία για να σχεδιασθεί μια πολιτική αναδιανομής του εισοδήματος.
Οι εδώ ερευνητές (όπως οι καθηγητές στο ΟΠΑ Πάνος Τσακλόγλου και Μάνος Ματσαγγάνης) στηρίζονται κατά πρώτο λόγο αναγκαστικά στη στατιστική έρευνα των νοικοκυριών, που εμφανίζει εισοδηματικές ανισότητες ανά δεκατημόρια μεγάλες μεν με ευρωπαϊκά μέτρα, αλλά διαχρονικά περίπου σταθερές. Είναι πράγματι σταθερές; Δεν το γνωρίζουμε και προσωπικά αμφιβάλλω. Από τη στατιστική όμως αυτή αντλείται και το 20% του πληθυσμού που βρίσκεται κάτω από το όριο της φτώχειας, το μόνο στοιχείο με το οποίο βομβαρδίζεται τα τελευταία χρόνια η ελληνική γνώμη, χωρίς κατά κανόνα να αναφέρεται καν ότι το εισόδημα του πλουσιότερου 20% είναι υπερεξαπλάσιο.
Αλλά σε μια τέτοια, ελάχιστα διαφωτιστική δημοσιότητα, ο υπουργός Οικονομίας Γιώργος Αλογοσκούφης ήρθε προεκλογικά να τάξει ένα "επίδομα φτώχειας" 1.000 ευρώ τον χρόνο σε ανέργους και μονογονεϊκές οικογένειες που δηλώνουν στην εφορία ετήσιο εισόδημα κάτω των 5.000 ευρώ. Με την πρόχειρη εξαγγελία του δείχνει πρώτιστα να ενδιαφέρεται για μια τηλεοπτικού χαρακτήρα προβολή, μην έχοντας σε καμία υπόληψη ούτε την έρευνα ούτε την εκτεταμένη βιβλιογραφία αξιολόγησης πολιτικών που έχουν εφαρμοσθεί για την καταπολέμηση της φτώχειας. Εκεί τεκμηριώνεται ότι μέτρα τέτοιου τύπου είναι εντελώς αναποτελεσματικά: ένα "επίδομα φτώχειας" δεν θα το πάρουν εκείνοι που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη στήριξης, πρώτον, επειδή στιγματίζει και πολλοί θα θεωρήσουν αναξιοπρεπές να το ζητήσουν, ενώ άλλοι δεν υποβάλλουν ούτε είναι σε θέση να υποβάλουν φορολογική δήλωση. Δεύτερον, ένα σταθερό ποσό για όλους τους "φτωχούς" δεν απαντά στις πολύ διαφοροποιημένες ανάγκες (άλλοι θα χρειάζονταν μεγαλύτερη, άλλοι μικρότερη εισοδηματική ενίσχυση), τρίτον προσφέρεται για πελατειακή εκμετάλλευση.
Προπάντων όμως η χορήγηση του επιδόματος δεν συνδυάζεται με προγράμματα για την αναγκαία επανένταξη των "φτωχών" στην κοινωνία, ώστε να μη μείνουν εξαρτημένοι από το επίδομα, όπως αντίθετα έχει προβλέψει η επεξεργασμένη πρόταση του Συνασπισμού για το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. Εκεί όμως δεν γινόταν λόγος απλά για ένα "ταμείο" που θα μοίραζε χιλιάρικα: προτεινόταν μια ολόκληρη υποδομή για τη στήριξη και για την κοινωνική ένταξη των αποκλεισμένων, των ανθρώπων με μεγάλες ανάγκες.
Το πιθανότερο είναι ότι η εξαγγελία Αλογοσκούφη, με τη βοήθεια και της κρατικής γραφειοκρατίας, θα μείνει μια προεκλογική φούσκα με μηδαμινή πρακτική εφαρμογή, εξοικονομώντας τα δύο δισ. ευρώ του προϋπολογισμού που εξαγγέλθηκαν για πιο αποδοτικές χρήσεις... Αυτό είναι και το πιο λογικό από μια κυβέρνηση που ούτε να ακούσει θέλει για πολιτικές αναδιανομής του εισοδήματος και μειώνει συστηματικά τη φορολογία των πλουσίων.
ΥΓ.: Παραβαίνοντας τον κανόνα που δεν επιτρέπει κανείς να προβάλλει δική του δουλειά, θα ήθελα να προτείνω, και για τις χρήσιμες αναλύσεις των πολιτικών του 20ού αιώνα κατά της φτώχειας που περιέχει, το βιβλίο του Τομά Πικετύ "Η οικονομία των ανισοτήτων", που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις (σε μετάφραση Ε. Παπαδάκη).
