Τα όρια της ισχύος

Η επιχείρηση «Επική Οργή» δεν είχε ποτέ έναν καθαρά διατυπωμένο στόχο. Κατά καιρούς ο αμερικανός πρόεδρος έχει μιλήσει για ανατροπή του καθεστώτος, για πλήρη και άνευ όρων συνθηκολόγησή του και, οπωσδήποτε, για καταστροφή των πυρηνικών δυνατοτήτων του και έλεγχο των αποθεμάτων ουρανίου που διέθετε. Ο υπουργός εξωτερικών Ρούμπιο, πιο ρεαλιστικά, είχε θέσει ως στόχο «την καταστροφή των εκτοξευτήρων βαλλιστικών πυραύλων, την καταστροφή των εργοστασίων κατασκευής τους και την καταστροφή του ναυτικού τους, ώστε να μην μπορούν να κρύβονται πίσω από αυτά για να αναπτύξουν πυρηνικό όπλο».

Αν συγκρίνει κανείς ακόμη και αυτή τη μετριοπαθή διατύπωση με τα 14 σημεία του Μνημονίου που υπεγράφη, η διαφορά είναι χαώδης. Συμφωνήθηκε ο «άμεσος και μόνιμος τερματισμός των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, περιλαμβανομένου του Λιβάνου». Το Ιράν αναλαμβάνει, απλώς, να ανοίξει τα Στενά του Ορμούζ, χωρίς να επιβάλει διόδια για τις πρώτες 60 ημέρες. Σε αντάλλαγμα παίρνει ένα πρόγραμμα ανοικοδόμησης ύψους τουλάχιστον 300 δισ., την άμεση απελευθέρωση των εξαγωγών πετρελαίου, την άρση των κυρώσεων και το ξεπάγωμα των δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων. Οσο για το πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου, παραπέμπεται σε διαπραγματεύσεις – σαν αυτές που διέκοψε η επίθεση της 28ης Φεβρουαρίου.

Κι έτσι, αυτό που ξεκίνησε ως εντυπωσιακή επίδειξη στρατιωτικής δύναμης κατέληξε να είναι μια απόδειξη των ορίων της αμερικανικής ισχύος. Η Ουάσιγκτον είχε να διαλέξει ανάμεσα σε μια παρακινδυνευμένη αποβατική επιχείρηση για να ανοίξουν τα Στενά και σε ένα ενεργειακό έμφραγμα με τα Στενά κλειστά επ’ αόριστον. Προτίμησε τη συμφωνία. «Δεν ήθελα να γίνω ένας νέος Χούβερ», είπε ο Τραμπ, παραπέμποντας στον πρόεδρο του μεγάλου κραχ του 1929. Σαν να ομολογούσε ότι δεν μπορούσε να επιβάλει τους στόχους του (όποιοι κι αν ήταν) με στρατιωτικά μέσα.

Η υπογραφή του MOU συμπίπτει με μια επέτειο. Συμπληρώνονται σήμερα 18 μήνες από την ορκωμοσία Τραμπ και την πανηγυρική επιστροφή του στην εξουσία, που είχε σκηνοθετηθεί ως βασιλική ενθρόνιση. Ο,τι μεσολάβησε σε αυτούς τους 18 μήνες ήταν ακριβώς στο μοτίβο της «Επικής Οργής». Επιθετικές κινήσεις επίδειξης δύναμης που κατέληγαν να γίνονται απόδειξη των ορίων της αμερικανικής ισχύος. Η οποία παραμένει αναμφισβήτητα μεγάλη, μα αποδεικνύεται μικρότερη από όσο πίστευε ο ίδιος ο Τραμπ αλλά και πολλοί στον υπόλοιπο κόσμο.

Παράδειγμα, οι δασμοί. Ο Τραμπ κήρυξε την «ημέρα απελευθέρωσης», στις 2 Απριλίου 2025, επιβάλλοντας μια καταιγίδα δασμών επί φίλων και αντιπάλων. Οι δασμοί, στη σκέψη του, θα ήταν το απόλυτο όπλο που θα τους έκανε όλους να υποταχθούν στη θέλησή του, να δεχθούν ό,τι τους ζητήσει – τη Γροιλανδία, για παράδειγμα, ή την ένταξη του Καναδά στις ΗΠΑ – για να μη χάσουν την πολύτιμη πρόσβαση στην αμερικανική αγορά, ενώ παράλληλα οι δασμοί θα αναζωογονούσαν την αμερικανική βιομηχανία. Το αποτέλεσμα ήταν η αμερικανική χρηματαγορά να πληγωθεί, η οικονομία να πληρώσει ακριβό τίμημα, η δικαιοσύνη να αντισταθεί. Και να αποδειχθεί ότι η αμερικανική αγορά έχει μεγαλύτερη ανάγκη την ομαλή λειτουργία των εφοδιαστικών αλυσίδων και όσα εισάγει από αλλού, από τις σπάνιες γαίες που ελέγχει η Κίνα, για παράδειγμα, από όση ανάγκη έχουν οι άλλοι να πουλάνε στη μεγάλη και πλούσια αγορά της.

Παράδειγμα δεύτερο, η Ουκρανία. Η ταπείνωση του Ζελένσκι στον Λευκό Οίκο σκηνοθετήθηκε με τη βεβαιότητα ότι η Ουκρανία, χωρίς αμερικανική υποστήριξη και χωρίς αμερικανικά όπλα, θα κατέρρεε και θα υποχρεωνόταν να δεχθεί τους όρους του Πούτιν. Μα οι μήνες περνούν, η Ουκρανία αντέχει, η Ευρώπη καταφέρνει κουτσά στραβά να τη στηρίζει και ο Πούτιν μοιάζει να είναι εκείνος που δυσκολεύεται περισσότερο. Το σημαντικότερο: ο πόλεμος στην Ουκρανία (όπως κι εκείνος στον Κόλπο) αποδεικνύει ότι η σημασία των πανάκριβων, σούπερ αμερικανικών όπλων επαναπροσδιορίζεται σε ένα περιβάλλον όπου ένας Patriot του ενός εκατομμυρίου χρησιμοποιείται για να αναχαιτίσει ένα drone των 30.000 δολαρίων.

Παράδειγμα τρίτο, η ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή. Ο αντιπρόεδρος Βανς πήγε φρεσκοεκλεγμένος στο Μόναχο να απαιτήσει προσβλητικά από τους Ευρωπαίους να εγκαταλείψουν τις φιλελεύθερες ιδέες τους και να ενσωματωθούν στο πολιτιστικό και πολιτικό σύμπαν των MAGA. Η Ουάσιγκτον, τους απείλησε, θα στηρίζει τους δικούς της, τους ομοϊδεάτες της. Θα μας μοιάσετε ή θα μείνετε μόνοι. Μήνες αργότερα ταξίδεψε στη Βουδαπέστη για να βοηθήσει τον Ορμπαν να κερδίσει τις εκλογές. Μα ο Ορμπαν έχασε, παρά την αμερικανική στήριξη. Και οι υπόλοιποι της παρέας, η Μελόνι στην Ιταλία ή ο Μπαρντελά στη Γαλλία, φροντίζουν να πάρουν θεαματικές αποστάσεις από την Αμερική του Τραμπ για να αποφύγουν την ουγγρική μοίρα.

Η ιρανική περιπέτεια, λοιπόν, είναι μία ακόμη επανάληψη ενός σταθερού μοτίβου. Ο Τραμπ εμφανίζεται στη σκηνή με πόζα παλαιστή κατς – σαν αυτούς που κάλεσε στα γενέθλιά του –, επιδεικνύει ρώμη και εκτοξεύει τρομερές απειλές. Ξεκινά μια επιχείρηση που προορίζεται να αποδείξει το ακαταμάχητο της αμερικανικής ισχύος. Καταλήγει όμως στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Μειώνει το κύρος και την επιρροή της Ουάσιγκτον. Και αποκαλύπτει στην πράξη και σε κοινή θέα τα όρια της δύναμής της. Οι σύμμαχοι κουμπώνονται και αναζητούν εναλλακτικές στρατηγικές ασφάλειας. Οι εχθροί παίρνουν θάρρος και γίνονται πιο απαιτητικοί.

Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει την επόμενη ημέρα στη Μέση Ανατολή. Μπορεί η συμφωνία να τιναχτεί στον αέρα ανά πάσα στιγμή. Το απαίσιο καθεστώς του Ιράν, που βγήκε ενισχυμένο από τον πόλεμο, ίσως δυσκολευτεί να επιβιώσει σε συνθήκες ειρήνης. Μα στην ευρύτερη σκηνή του κόσμου, καθώς οι παρορμήσεις ενός «τρελού βασιλιά» οδηγούν στην αποκάλυψη των ορίων της αμερικανικής ισχύος, ένα τρομερό δίλημμα αρχίζει να σχηματίζεται. Είτε η Ευρώπη και οι «μεσαίες δυνάμεις», όπως τις ονόμασε ο πρωθυπουργός του Καναδά, θα διεκδικήσουν να επιβάλουν ένα νέο πλαίσιο κανόνων στη διεθνή ζωή, είτε ο κόσμος θα βυθιστεί σε μια περίοδο γενικής αστάθειας και διαρκών κινδύνων.