Το δημοκρατικό έθνος
Ανδρέας Πανταζόπουλος, Ελευθεροτυπία, Δημοσιευμένο: 2008-11-15
Τα όσα ακολουθούν δεν προέρχονται από κάποιον που ασχολείται ειδικά με την εσωτερική αμερικανική πολιτική. Ωστόσο, η θριαμβευτική εκλογή του Ομπάμα μάς ώθησε να ακούσουμε από πιο κοντά τόσο τη φωνή της λεγόμενης «άλλης Αμερικής» όσο και του θεωρούμενου εκπροσώπου της. Μας κέρδισε η ομπαμομανία, πολλοί συγκινήθηκαν από τους λόγους του νέου πλέον Αμερικανού προέδρου, αλλά και από την εκλογικο-πολιτική κινητοποίηση των μαύρων και των Αφροαμερικανών ψηφοφόρων. Ετσι, αν όλοι ή έστω οι περισσότεροι, αισθανθήκαμε («και πάλι») «Αμερικανοί», δικαιούμαστε και γι’ αυτόν τον λόγο να μιλήσουμε σχεδόν «ως ειδικοί» για πλευρές της ανατροπής που συνέβη στις ΗΠΑ.
Μια παραγνωρισμένη αλλά πολύ σημαντική πλευρά της εκλογής Ομπάμα ανέδειξε ο καθηγητής Γ. Σ. Πρεβελάκης στο ενδιαφέρον άρθρο του την περασμένη Κυριακή στην «Καθημερινή» (9/11). Σύμφωνα με αυτήν, η εκλογή του Ομπάμα δηλώνει την «επιστροφή του πατριωτισμού», καλύτερα, την έλευση ενός νέου δημοκρατικού πατριωτισμού. Οπως επισημαίνει ο συγγραφέας, ο κοινωνικός δεσμός καλείται πλέον να υφανθεί γύρω από την αλληλεγγύη που στηρίζεται στην κοινή μοίρα, μέσα «σε μια κοινωνία που δεν προσδιορίζεται μέσω αναφορών στην κοινή καταγωγή, γλώσσα ή θρησκεία, αλλά από τη συνύπαρξη, έστω και τυχαία, στο ίδιο κρατικο-γεωγραφικό πλαίσιο. Ο Μπαράκ Ομπάμα εκφράζει τον πατριωτισμό αυτόν με την προσωπική του ιστορία».
Αυτό που θέλει να υποστηρίξει μια τέτοια ερμηνεία είναι, πρώτον, ότι ο προεκλογικός λόγος του Ομπάμα αντιτάχθηκε σε ένα σύστημα κανονιστικής πολυπολιτισμικότητας που έχει εγκαθιδρυθεί στις ΗΠΑ, κυρίως μέσα το καθεστώς των λεγόμενων «θετικών διακρίσεων». Και, δεύτερον, ότι ο λόγος αυτός εμπεριέχει μια «νέα» πολιτική πρόταση προς το αμερικανικό έθνος, εκλαμβάνοντάς το ως ενιαίο σύνολο πολιτών εντός συγκεκριμένων συνόρων. Αυτήν την περί έθνους αντίληψη μπορούμε, νομίζω, πολύ εύκολα να την αναγνωρίσουμε. Πρόκειται για τη γαλλική περί έθνους αντίληψη, σύμφωνα με την οποία το εθνοτικό ή φυλετικό κριτήριο δεν διαδραματίζει κανένα ρόλο για την ένταξη κάποιου σε μια εθνική κοινότητα. Σε αντίθεση με τη γερμανική περί έθνους αντίληψη (όπου δεσπόζουν τα πολιτισμικά κριτήρια), η γαλλική περί έθνους αντίληψη εκλαμβάνει το έθνος ως εκούσιο δημιούργημα των ίδιων των μελών του, ως ένα «καθημερινό δημοψήφισμα» πολιτών, που διαρκώς επιβεβαιώνουν τη θέλησή τους να ζήσουν μαζί.
Αποδίδοντας μεγαλύτερη σημασία στο σήμερα απ’ ό,τι στο χθες, η γαλλική αντίληψη για το έθνος υποβαθμίζει, χωρίς βέβαια να εξαλείφει, την κοινή ιστορία, και προκρίνει την ενεργητική συναίνεση των μελών του σε ένα κοινά συμμεριζόμενο και συνεπώς δημοκρατικά επεξεργασμένο κοινό πρόταγμα. Ετσι, η εθνική πολιτική κοινότητα εμφανίζεται ενιαία, μη αναγώγιμη στις ενδεχόμενες εθνοτικές, φυλετικές, θρησκευτικές κ.λπ. ιδιαιτερότητες των μελών της. Μια κοινότητα ίσων πολιτών απέναντι στον δημοκρατικά επεξεργασμένο νόμο, που απωθεί, χωρίς φυσικά να καταστέλλει, τις ιδιαιτερότητες στον ιδιωτικό χώρο. Μια κοινότητα πολιτών που λειτουργεί σαν χωνευτήρι, επιτρέποντας, δηλαδή διευκολύνοντας, την εκούσια ένταξη των «άλλων» σε αυτήν.
Αυτή είναι η αντίληψη του νέου πατριωτισμού που εξέφρασε ο Ομπάμα. Δηλαδή, μια δημοκρατική, μη εθνικιστική αντίληψη για το έθνος, πέρα και ενάντια σε κάθε ρατσισμό. Ωστόσο, η πρόσληψη αυτής της πρότασης από μέρος τουλάχιστον του ακροατηρίου του Ομπάμα φαίνεται ότι ήταν μάλλον διαφορετική. Το μήνυμά του προσελήφθη με ταυτοτικούς όρους («μαύροι», «Αφροαμερικανοί», κ.λπ.), πράγμα που δείχνει ότι το εθνοτικό κριτήριο εξακολουθεί να παραμένει ενεργό στην αμερικανική κοινωνία, προσβάλλοντας ενδεχομένως τον ανοιχτό, επιλογικό πατριωτισμό του νέου Αμερικανού προέδρου.
Μια παραγνωρισμένη αλλά πολύ σημαντική πλευρά της εκλογής Ομπάμα ανέδειξε ο καθηγητής Γ. Σ. Πρεβελάκης στο ενδιαφέρον άρθρο του την περασμένη Κυριακή στην «Καθημερινή» (9/11). Σύμφωνα με αυτήν, η εκλογή του Ομπάμα δηλώνει την «επιστροφή του πατριωτισμού», καλύτερα, την έλευση ενός νέου δημοκρατικού πατριωτισμού. Οπως επισημαίνει ο συγγραφέας, ο κοινωνικός δεσμός καλείται πλέον να υφανθεί γύρω από την αλληλεγγύη που στηρίζεται στην κοινή μοίρα, μέσα «σε μια κοινωνία που δεν προσδιορίζεται μέσω αναφορών στην κοινή καταγωγή, γλώσσα ή θρησκεία, αλλά από τη συνύπαρξη, έστω και τυχαία, στο ίδιο κρατικο-γεωγραφικό πλαίσιο. Ο Μπαράκ Ομπάμα εκφράζει τον πατριωτισμό αυτόν με την προσωπική του ιστορία».
Αυτό που θέλει να υποστηρίξει μια τέτοια ερμηνεία είναι, πρώτον, ότι ο προεκλογικός λόγος του Ομπάμα αντιτάχθηκε σε ένα σύστημα κανονιστικής πολυπολιτισμικότητας που έχει εγκαθιδρυθεί στις ΗΠΑ, κυρίως μέσα το καθεστώς των λεγόμενων «θετικών διακρίσεων». Και, δεύτερον, ότι ο λόγος αυτός εμπεριέχει μια «νέα» πολιτική πρόταση προς το αμερικανικό έθνος, εκλαμβάνοντάς το ως ενιαίο σύνολο πολιτών εντός συγκεκριμένων συνόρων. Αυτήν την περί έθνους αντίληψη μπορούμε, νομίζω, πολύ εύκολα να την αναγνωρίσουμε. Πρόκειται για τη γαλλική περί έθνους αντίληψη, σύμφωνα με την οποία το εθνοτικό ή φυλετικό κριτήριο δεν διαδραματίζει κανένα ρόλο για την ένταξη κάποιου σε μια εθνική κοινότητα. Σε αντίθεση με τη γερμανική περί έθνους αντίληψη (όπου δεσπόζουν τα πολιτισμικά κριτήρια), η γαλλική περί έθνους αντίληψη εκλαμβάνει το έθνος ως εκούσιο δημιούργημα των ίδιων των μελών του, ως ένα «καθημερινό δημοψήφισμα» πολιτών, που διαρκώς επιβεβαιώνουν τη θέλησή τους να ζήσουν μαζί.
Αποδίδοντας μεγαλύτερη σημασία στο σήμερα απ’ ό,τι στο χθες, η γαλλική αντίληψη για το έθνος υποβαθμίζει, χωρίς βέβαια να εξαλείφει, την κοινή ιστορία, και προκρίνει την ενεργητική συναίνεση των μελών του σε ένα κοινά συμμεριζόμενο και συνεπώς δημοκρατικά επεξεργασμένο κοινό πρόταγμα. Ετσι, η εθνική πολιτική κοινότητα εμφανίζεται ενιαία, μη αναγώγιμη στις ενδεχόμενες εθνοτικές, φυλετικές, θρησκευτικές κ.λπ. ιδιαιτερότητες των μελών της. Μια κοινότητα ίσων πολιτών απέναντι στον δημοκρατικά επεξεργασμένο νόμο, που απωθεί, χωρίς φυσικά να καταστέλλει, τις ιδιαιτερότητες στον ιδιωτικό χώρο. Μια κοινότητα πολιτών που λειτουργεί σαν χωνευτήρι, επιτρέποντας, δηλαδή διευκολύνοντας, την εκούσια ένταξη των «άλλων» σε αυτήν.
Αυτή είναι η αντίληψη του νέου πατριωτισμού που εξέφρασε ο Ομπάμα. Δηλαδή, μια δημοκρατική, μη εθνικιστική αντίληψη για το έθνος, πέρα και ενάντια σε κάθε ρατσισμό. Ωστόσο, η πρόσληψη αυτής της πρότασης από μέρος τουλάχιστον του ακροατηρίου του Ομπάμα φαίνεται ότι ήταν μάλλον διαφορετική. Το μήνυμά του προσελήφθη με ταυτοτικούς όρους («μαύροι», «Αφροαμερικανοί», κ.λπ.), πράγμα που δείχνει ότι το εθνοτικό κριτήριο εξακολουθεί να παραμένει ενεργό στην αμερικανική κοινωνία, προσβάλλοντας ενδεχομένως τον ανοιχτό, επιλογικό πατριωτισμό του νέου Αμερικανού προέδρου.
