Μέχρι πριν από λίγο καιρό, η σοφία των αγορών αποτελούσε, κατά κάποιο τρόπο, τον οδηγό της οικονομίας. Σήμερα τη θέση της παίρνουν βιομηχανικές πολιτικές μεγάλης κλίμακας. Το κράτος, που επί πολλά έτη έβλεπε τις εξουσίες του να συρρικνώνονται, επιστρέφει ως ο θεμελιώδης πρωταγωνιστής». Όταν αυτή τη διαπίστωση την εκφωνεί ένας από τους ιστορικούς θεματοφύλακες της ελεύθερης αγοράς, ο επί χρόνια πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας Μάριο Ντράγκι, μπορείς να ψυχανεμιστείς ότι κάτι αλλάζει στην αντίληψη μιας μερίδας των κυρίαρχων οικονομικο-πολιτικών κύκλων. Ο λόγος προκύπτει από τη συνέχεια της φράσης του Ντράγκι: «Οι εμπορικές σχέσεις, οι οποίες προηγουμένως διέπονταν από κοινούς πολυμερείς κανόνες, σήμερα κυριαρχούνται ουσιαστικά από γεωπολιτικές συμμαχίες, στις οποίες η στρατιωτική και η οικονομική ισχύς αποτελούν πλέον ρητά εργαλεία».

Τα θηριώδη δημοσιονομικά υπερπλεονάσματα παρουσιάζονται ως δικαίωση της οικονομικής πολιτικής, ως τρανή απόδειξη ότι η οικονομία πάει καλά, κι έτσι δημιουργείται η δυνατότητα στήριξης των πιο ευάλωτων νοικοκυριών. Δεν είναι αλήθεια.

Υποχρέωση της Ελλάδας είναι η παραγωγή συγκεκριμένων δημοσιονομικών πλεονασμάτων, ώστε να αποπληρώνουμε το δημόσιο χρέος. Τα υπερπλεονάσματα είχαν νόημα το 2016-18, στην προσπάθεια εξόδου από τα μνημόνια: Ο βασικός λόγος ήταν ότι οι αγορές δεν πίστευαν ότι μπορούμε να διατηρούμε πρωτογενή πλεονάσματα της τάξης του 3,5% του ΑΕΠ – μάλιστα το ΔΝΤ ισχυριζόταν ότι δεν μπορούμε να επιτύχουμε ούτε 1,5%. Οι αγορές πείστηκαν ότι η χώρα είναι αξιόπιστη χάρη στα υπερπλεονάσματα. 

Η εξασθένιση της ελληνικής οικονομίας είχε ξεκινήσει ήδη πριν τον πόλεμο και επιταχύνεται εξαιτίας του.

Στο Δημοσιονομικό Πρόγραμμα 2026-29, το υπουργείο Οικονομικών πρόβλεπε ρυθμούς μεγέθυνσης του ΑΕΠ 2,4% φέτος, 1,7% το 2027 (πρώτη χρονιά μετά τη λήξη του ΤΑΑ), 1,6% το 2028 και 1,3% το 2029, με πληθωρισμό 2,2-2,4% την ίδια περίοδο. Υψηλότεροι από εκείνους στις ανεπτυγμένες οικονομίες της Ευρώπης αλλά μικρότεροι από αυτούς στις γειτονικές χώρες (το 4% της Αλβανίας ή το 3,4% της Βουλγαρίας), οι ρυθμοί μεγέθυνσης πάντως εξασθενούσαν. Κι εξαιτίας του πολέμου πέφτουν αισθητά: Τόσο το ΔΝΤ όσο και οι αρμόδιοι παράγοντες της Κομισιόν συμμερίζονται τις προβλέψεις του ΚΕΠΕ για οικονομική μεγέθυνση περιορισμένη στην περιοχή του 1,8% φέτος και του 1,6% το 2027, με πληθωρισμό που θ’ αγγίξει το 4% και θα διατηρηθεί υψηλός φέτος και το 2027.

Οι προβλέψεις για βραχεία διάρκεια του πολέμου με μικρές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία παραχωρούν τη θέση τους σε άλλες, για επιπτώσεις πιο σοβαρές και μακρύτερης διάρκειας. Αν τα Στενά του Ορμούζ παραμείνουν κλειστά, το πετρέλαιο θα αγγίξει τα 200 δολ/βαρέλι, αν πάλι ανοίξουν σχετικά σύντομα θα διατηρηθεί για αρκετούς μήνες στα 100 δολ/βαρέλι, ενώ μεγάλες περιοχές του κόσμου θα υποφέρουν από την έλλειψή του –από τις πρώτες η ΕΕ, που ήδη εξετάζει περιορισμούς στην κατανάλωση.

Τι αποφεύγει να κάνει η κυβέρνηση; Με πρόσχημα ότι τα μέτρα πρέπει να είναι στοχευμένα, η κυβέρνηση αποφεύγει να στοχεύσει την καρδιά του προβλήματος: τον πληθωρισμό.

Σε αυτόν είμαστε πρωταθλητές. Τον Φεβρουάριο ήταν 3,1% έναντι 1,9% στην Ευρωζώνη, 63% υψηλότερος. Και η αφαίμαξη που γίνεται στο λαϊκό εισόδημα είναι πολύ μεγαλύτερη από το ποσοστό του, γιατί η ακρίβεια στα είδη πρώτης ανάγκης είναι υψηλότερη από τον μέσο όρο: 8,2% στα ενοίκια, 12,3% στα ρούχα, 5,3% στα τρόφιμα κ.ο.κ. Η κυβέρνηση αντί να τον συγκρατήσει με μείωση της υπέρογκης έμμεσης φορολογίας και μέριμνα να περιοριστεί η ισχύς των καρτέλ, τον αφήνει να κάνει τη μεγάλη αναδιανομή από την εργασία προς τα κέρδη και τα ταμεία του κράτους. Το πρόβλημα με τα μέτρα δεν είναι ότι λαμβάνονται με καθυστέρηση (όταν το μέλλον είναι άδηλο, δεν δρας εμπροσθοβαρώς…), ούτε ότι είναι λιγότερα από όσα θα έπρεπε. Είναι ο χαρακτήρας και η κατεύθυνσή τους. Και τα «κόλπα» τους.

Ποιες επιπτώσεις μπορεί να έχει ο πόλεμος στα καθ’ ημάς; Από μηδαμινές, εφόσον λήξει μέσα σε λίγες εβδομάδες, έως μεγάλες και τόσο σοβαρές που θα οδηγούσαν σε πρόωρες εκλογές πριν την κατάρτιση του Προϋπολογισμού 2027.

Ο πόλεμος επηρεάζει την ελληνική οικονομία μέσα από διάφορα κανάλια αυτοτελώς ή σε ντόμινο. Το βασικό είναι οι πληθωριστικές πιέσεις εξαιτίας της ανόδου των τιμών των ορυκτών καυσίμων. Αυτή η άνοδος πιέζει το ισοζύγιο πληρωμών (λόγω των εισαγωγών καυσίμων) και εντείνει τις πληθωριστικές πιέσεις, με συνέπεια να ακριβαίνουν όλα τα εμπορεύματα πλην της εργασίας –που, συγκριτικά, φθηναίνει.

Τι μπορεί να σημάνει ο πόλεμος για την ελληνική οικονομία; Η σωστή απάντηση είναι «εξαρτάται». Βασικά εξαρτάται από τη διάρκειά του και την επίδραση που θα έχει στις τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.

Στα Στενά του Ορμούζ κρύβονται μεγάλες απειλές και οι εξελίξεις δεν μπορούν να προβλεφθούν. Κάποιοι υπολογισμοί, ωστόσο, ίσως είναι χρήσιμοι για να εκτιμήσει κανείς τη μία ή την άλλη εξέλιξη:

Στο διάστημα μέχρι την Παρασκευή, η τιμή του πετρελαίου από τα 65 δολ./βαρέλι πριν ξεσπάει ο πόλεμος, είχε ανέβει στα 84 δολ./βαρέλι, και τα προθεσμιακά συμβόλαια Μαΐου την έδειχναν να πέφτει στα 79 δολ./βαρέλι, δηλαδή πολύ κάτω από τα 100 δολ. που φοβίζουν.

Την εβδομάδα που φεύγει, παρά τα ακραία καιρικά φαινόμενα που προκαλεί ο Ντ. Τραμπ στον κόσμο, οι ευρωπαϊκές αγορές ομολόγων απολάμβαναν καλοκαιρία. Μέσα σε μια μέρα, την Τρίτη, δεκατέσσερις αμερικανικές πολυεθνικές προχώρησαν σε ομολογιακές εκδόσεις σε ευρωπαϊκά νομίσματα –σημείωνε το Bloomberg. Βοηθούντος του Αμερικανού προέδρου, οι ευρωπαϊκές αγορές χρέους τείνουν να γίνουν οι αγαπημένες των Αμερικάνων. Δεν είναι μόνο ότι πέρυσι έκαναν το 25% όλων των εταιρικών εκδόσεων επενδυτικής βαθμίδας και άντλησαν 143 δισ. ευρώ, ενώ φέτος προβλέπεται να κάνουν περισσότερα. Είναι, επίσης, ότι σε αντίθεση με το παρελθόν, οι αμερικανικές εταιρείες δεν αλλάζουν σε δολάρια το προϊόν των δανείων σε ευρώ, στερλίνες ή ελβετικά φράγκα, αλλά τα διατηρούν προκειμένου να αντισταθμίζουν τους κινδύνους του δολαρίου.

Ένα από τα θεμελιώδη στοιχεία της καθ’ ημάς θρυλούμενης σταθερότητας είναι το οξύ στεγαστικό πρόβλημα. Δεν είναι μόνο σταθερό, έχει γίνει και εκρηκτικό τα τελευταία χρόνια, μετά την έξοδο από τα μνημόνια. Με συνέπεια, όχι μόνο να κονιορτοποιεί το δικαίωμα σε μια αξιοπρεπή κατοικία, αλλά και να εξασθενεί τις δυνάμεις της κοινωνικής συνοχής και να μπλοκάρει την ανάπτυξη. Μια συνοπτική εικόνα: Τα ελληνικά νοικοκυριά δαπανούν περίπου το 36% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για να καλύψουν το κόστος στέγασης, ενώ ο μέσος όρος στους «27» της Ε.Ε. είναι σχεδόν στο μισό, 19,2%. Το 29% των Ελλήνων στα αστικά κέντρα ζει σε νοικοκυριά που ξοδεύουν πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για να καλύψουν το κόστος στέγασης, ενώ ο μέσος όρος στην Ε.Ε. είναι στο ένα τρίτο, 9,8%.

Το ένα αφήγημα λέει ότι μπορεί να μην είναι ιδανική η κατάσταση της οικονομίας αλλά, πάντως, τα πράγματα πάνε γενικά προς το καλύτερο, υπάρχει βελτίωση σε όλα τα μέτωπα, αλλού μικρότερη αλλού μεγαλύτερη κι ίσως δεν είναι τόσο γρήγορη όσο θα θέλαμε και όσο υπό προϋποθέσεις θα ήταν εφικτό αλλά, πάντως, η βελτίωση είναι σταθερή, το σύστημα λειτουργεί, αποδίδει και το αύριο θα είναι καλύτερο από το χτες. Υπάρχει κι ένα διαφορετικό αφήγημα: Ότι οι βελτιώσεις είναι επιμέρους και οριακές και συνολικά τα πράγματα κατατείνουν σε ένα αύριο όπου οι νεότερες γενιές θα ζηλεύουν το βιοτικό επίπεδο των προγενέστερων.

Ηταν σημαντική η παρέμβαση του Γιάννη Ρέτσου, την περασμένη Τρίτη, στην παρουσίαση της τριμηνιαίας έκθεσης του ΙΟΒΕ. Ο καταξιωμένος επιχειρηματίας, μιλώντας ως πρόεδρος του ΙΟΒΕ, περιέγραψε με αδρές πινελιές τη διεθνή κατάσταση και όσα πρωτοφανή γίνονται, και έστειλε σήμα κινδύνου με τρόπο και ένταση που διασφάλιζαν ότι δεν θα παραπέσει, θα φθάσει στους πολλαπλούς παραλήπτες του και θα γίνει κατανοητό: Ερχεται θύελλα, είπε. Αν και έχουμε μπει σε εντελώς αχαρτογράφητα νερά, ούτε επαγρυπνούμε ούτε προετοιμαζόμαστε γι’ αυτήν, παρότι η οικονομία μας δεν θα μπορέσει να αντέξει σε μια νέα ευρωπαϊκή κρίση.

Πόσοι είναι οι νεκροί από εργατικά δυστυχήματα στην Ελλάδα; 50 το χρόνο, όπως λένε τα επίσημα στοιχεία; Ή 200 όπως τους μετράει ένας συνδικαλιστικός φορέας; Σε μια χώρα που είχε γίνει κάποτε ανέκδοτο για τις στατιστικές της επιδόσεις και που, μέχρι να την υποχρεώσει η τρόικα να τους μετρήσει, δεν ήξερε πόσους δημοσίους υπαλλήλους απασχολεί και πόσους δημόσιους οργανισμούς διαθέτει, μας συμβαίνει συχνά να διαφωνούμε στο μέτρημα. Αλλά αυτός ο καυγάς για τους μακάβριους αριθμούς που στήθηκε ενώ κάπνιζαν ακόμη τα αποκαΐδια του εργοστασίου στα Τρίκαλα και ήταν ακόμη άταφες οι πέντε νεκρές γυναίκες, μάλλον ξεπέρασε τα όρια.