Η πραγματική πρόκληση για κάθε σύγχρονο οικονομικό πρόγραμμα δεν είναι να επιλέξει ανάμεσα στη φιλοδοξία και στον ρεαλισμό. Είναι να αποδείξει ότι μπορεί να συνδυάζει και τα δύο.

Η απόφαση του Ελληνικού Δημοσιονομικού Συμβουλίου να δημοσιοποιήσει τη μεθοδολογία κοστολόγησης των προεκλογικών προτάσεων αποτελεί μια σημαντική θεσμική εξέλιξη. Για πρώτη φορά δημιουργείται ένας ανεξάρτητος μηχανισμός που μπορεί να αποτιμήσει με ενιαία μεθοδολογία τον δημοσιονομικό αντίκτυπο των πολιτικών προγραμμάτων, συμβάλλοντας σε έναν πιο τεκμηριωμένο δημόσιο διάλογο. Η εξέλιξη αυτή δεν περιορίζει την πολιτική αντιπαράθεση, αντίθετα, την καθιστά πιο ουσιαστική.

Ελλάδα καίει από τον χρόνο που δεν της περισσεύει και διολισθαίνει σε καταστάσεις που –αν μη τι άλλο– καλό δεν προοιωνίζονται.Στο πεδίο της οικονομίας, ό,τι κινείται οφείλεται βασικά στον τουρισμό, ενώ κατά τα λοιπά επικρατεί στασιμότητα. Μετά μια 7ετία που ξεκίνησε με διαβεβαιώσεις για μεγάλες μεταρρυθμίσεις κι αφού οι περισσότερες και πιο σημαντικές έμειναν στα συρτάρια, τώρα όχι μόνο δεν γίνεται κουβέντα για αυτές, αλλά αντιθέτως, σε ένα διεθνές περιβάλλον που βρίθει αβεβαιοτήτων, κάποιες από αυτές ροκανίζονται – αρχής γενομένης από το συνταξιοδοτικό, καθότι είναι εκλογικά κρίσιμη η κατηγορία των συνταξιούχων.

Υπάρχουν δύο σημάδια που θα έπρεπε να είχαν σημάνει συναγερμό αν υπήρχε κυβερνητική έγνοια. Ένα, ότι εδώ και χρόνια, ενώ οι μισθοί και τα ημερομίσθια κατολισθαίνουν στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των 27 της ΕΕ σε όρους αγοραστικής δύναμης, πάμπολλα είδη ευρείας κατανάλωσης ήταν/είναι μονίμως ακριβότερα. Δεύτερο, ότι τα τελευταία χρόνια, ιδίως μετά το 2020, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα τρέχει έως 40-50% ταχύτερα από όσο στην ΕΕ και στον ΟΟΣΑ. Ο συνδυασμός των δύο, δείχνει ότι η ελληνική οικονομία έχει ένα δικό της, ιδιαίτερο οργανικό πρόβλημα. Άρα, χρειάζεται να δούμε τί πρέπει να αλλάξει στους όρους λειτουργίας της αγοράς ώστε να μπορούν τα νοικοκυριά να καλύπτουν τις ανάγκες τους, και όχι απλά να παζαρεύουμε με αυτήν ένα σύντομο, προσωρινό (προεκλογικό;) διάλλειμα στον καλπασμό του πληθωρισμού.

Τα θηριώδη δημοσιονομικά υπερπλεονάσματα παρουσιάζονται ως δικαίωση της οικονομικής πολιτικής, ως τρανή απόδειξη ότι η οικονομία πάει καλά, κι έτσι δημιουργείται η δυνατότητα στήριξης των πιο ευάλωτων νοικοκυριών. Δεν είναι αλήθεια.

Υποχρέωση της Ελλάδας είναι η παραγωγή συγκεκριμένων δημοσιονομικών πλεονασμάτων, ώστε να αποπληρώνουμε το δημόσιο χρέος. Τα υπερπλεονάσματα είχαν νόημα το 2016-18, στην προσπάθεια εξόδου από τα μνημόνια: Ο βασικός λόγος ήταν ότι οι αγορές δεν πίστευαν ότι μπορούμε να διατηρούμε πρωτογενή πλεονάσματα της τάξης του 3,5% του ΑΕΠ – μάλιστα το ΔΝΤ ισχυριζόταν ότι δεν μπορούμε να επιτύχουμε ούτε 1,5%. Οι αγορές πείστηκαν ότι η χώρα είναι αξιόπιστη χάρη στα υπερπλεονάσματα. 

Ηταν σημαντική η παρέμβαση του Γιάννη Ρέτσου, την περασμένη Τρίτη, στην παρουσίαση της τριμηνιαίας έκθεσης του ΙΟΒΕ. Ο καταξιωμένος επιχειρηματίας, μιλώντας ως πρόεδρος του ΙΟΒΕ, περιέγραψε με αδρές πινελιές τη διεθνή κατάσταση και όσα πρωτοφανή γίνονται, και έστειλε σήμα κινδύνου με τρόπο και ένταση που διασφάλιζαν ότι δεν θα παραπέσει, θα φθάσει στους πολλαπλούς παραλήπτες του και θα γίνει κατανοητό: Ερχεται θύελλα, είπε. Αν και έχουμε μπει σε εντελώς αχαρτογράφητα νερά, ούτε επαγρυπνούμε ούτε προετοιμαζόμαστε γι’ αυτήν, παρότι η οικονομία μας δεν θα μπορέσει να αντέξει σε μια νέα ευρωπαϊκή κρίση.

Μετά τα χρόνια της χρεοκοπίας η χώρα ανέπτυξε μια ιδιότυπη φοβία. Να μην ανησυχήσει άλλο τους πολίτες της. Να μη χαλάσει την εικόνα της. Μάθαμε να αποφεύγουμε συστηματικά να μιλάμε και να ψάχνουμε λύσεις αποκατάστασης, για την αποεπένδυση που προκάλεσε η οικονομική κρίση στις βασικές υποδομές της χώρας.

Το περιστατικό με τις ραδιοσυχνότητες την Κυριακή δεν ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό. Εδώ και χρόνια λειτουργούμε οδικές (εκτός των ιδιωτικών δρόμων), σιδηροδρομικές και αεροπορικές μεταφορές με συστήματα και λογικές μιας άλλης εποχής. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, η χώρα έμαθε να μετράει τα πάντα σε δημοσιονομικούς όρους και ως εκ τούτου τα θέματα των υποδομών υποχώρησαν ως προτεραιότητες.

Δεν έβλεπε όποιος δεν ήθελε να δει. Όλοι οι κρίσιμοι οικονομικοί δείκτες «έλεγαν» ότι οι τρέχοντες ρυθμοί μεγέθυνσης του ΑΕΠ δε έχουν ισχυρά θεμέλια. Για να επιτευχθούν μερικά δέκατα της μονάδας υψηλότεροι ρυθμοί από το μέσο όρο των 27 της Ε.Ε. (μικρότεροι από εκείνους άλλων 9 χωρών) σε έναν «πρωταθλητισμό της υποδιαστολής», μετά το 2020 ρίχτηκαν απ’ το παράθυρο πάνω από 60-70 δισ. ευρώ δημόσιο χρήμα με αρχική αφορμή την πανδημία και την ενεργειακή κρίση -η οποία μάλιστα συνεχίζεται για όλους πλην παραγωγών/ παρόχων ηλεκτρικού ρεύματος, που θησαυρίζουν. Ήταν ένα τύπος κρατικοδίαιτης μεγέθυνσης που είχε ημερομηνία λήξης.

Με τις πρώτες βροχές, οι πρώτες πλημμύρες. Πνίγηκε προχθές το Αιτωλικό, ανάλογα φαινόμενα σημειώνονται πρώιμα σε πολλές περιοχές, και στην ίδια την πρωτεύουσα – ακόμα κι αν έχουν καθαριστεί οι αγωγοί παροχέτευσης των νερών της βροχής. Γιατί όλοι αυτοί οι αγωγοί είχαν κατασκευαστεί με τα δεδομένα προηγούμενων εποχών, ήταν επαρκείς για τις τότε, μικρές, ποσότητες νερού, αλλά είναι τελείως ανεπαρκείς για τις πολύ έντονες βροχοπτώσεις στα χρόνια της κλιματικής αλλαγής. Ακόμα και τα σχετικά νέα δίκτυα, δεν αντέχουν να προστατεύσουν τις πόλεις από πλημμύρες, χρειάζονται ενίσχυση και διεύρυνση. Κι αυτά απαιτούν λεφτά.

Mέσα σε πέντε μήνες από τότε που άρχισε η δημοσκοπική κατηφόρα της Ν.Δ., η κυβέρνηση βρήκε και διένειμε 3,5 δισ. ευρώ για (ατομικού χαρακτήρα) παροχές: 1 δισ. το Πάσχα για το 2025 και 2,5 δισ. προ ημερών για το 2025 και 2026, κυρίως με τη μορφή φοροελαφρύνσεων. Ο,τι περισσεύει θα το μοιράζουμε στις τσέπες σας – λέει η κυβέρνηση. Δεν της περνάει από το μυαλό ότι το κόστος μιας γερασμένης διοίκησης, το έλλειμμα δημόσιας ασφάλειας, οι αδύναμες δημόσιες υποδομές ή τα αντιπλημμυρικά που δεν αντέχουν, μας επιβαρύνουν μεν όλους, αλλά επιβαρύνουν δυσανάλογα τους οικονομικά ασθενέστερους, κι ότι και γι’ αυτά χρειάζονται λεφτά – δεν περισσεύουν.

Οι θριαμβολογίες του υπουργού, που παρουσιάζουν την απλή άσκηση των καθηκόντων του ως «ηρωικές αποκαλύψεις», αποτελούν μορφή επικοινωνιακού λαϊκισμού. Επιχειρούν να μεταθέσουν την ευθύνη σε «διεφθαρμένους» επιχειρηματίες και δημόσιους υπαλλήλους, αποσιωπώντας τις διαχρονικές ευθύνες της πολιτείας.

Αυτές τις μέρες συζητούνται στη Βουλή νέες τροπολογίες στον αναπτυξιακό νόμο 4887/2022, έναν νόμο που τροποποιείται σχεδόν κάθε χρόνο, επιβεβαιώνοντας τη θεσμική αστάθεια της αναπτυξιακής πολιτικής. Με 91 άρθρα που τροποποιούν εκτενώς βασικές διατάξεις του νόμου 4399/2016, το εν λόγω νομοθέτημα αποτελεί μνημείο κακοτεχνίας και κακής νομοθέτησης.

Θα επιλέγατε να εργαστείτε αν είχατε την οικονομική δυνατότητα να ζήσετε χωρίς να δουλεύετε;

Η ερώτηση τέθηκε σε πρόσφατη έρευνα κοινής γνώμης της qed. Οι απαντήσεις έδειξαν ότι η εργασία φθίνει στις νεότερες γενιές ως αξία. Αν διέθεταν την οικονομική ευχέρεια, απάντησαν ότι δεν θα εργάζονταν το 52% όσων γεννήθηκαν 1965-80 ( Gen X), το 58% όσων γεννήθηκαν 1981-96 ( Millennials) και το 63% των ακόμη νεότερων, όσων γεννήθηκαν τα χρόνια 1997-2012 (Gen Z). Οι μόνοι που κατά πλειοψηφία θα επέλεγαν να εργαστούν ούτως ή άλλως, ήταν εκείνοι που γεννήθηκαν τα χρόνια 1946-64: Το 77% από εκείνες τις γενιές θα διάλεγαν να εργάζονται κι αν ακόμη δεν είχαν ανάγκη τα λεφτά.

...Δεν χρειάζονται γενικά μειώσεις φόρων –και τί θα γίνει, άλλωστε, με το κοινωνικό κράτος, τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης και τόσες άλλες ανάγκες; Ριζικές αλλαγές χρειάζονται, για να πάψει το καθ’ ημάς φορολογικό σύστημα να είναι το πιο ευνοϊκό για τον πλούτο σε όλον τον ΟΟΣΑ, σε βάρος της μισθωτής εργασίας, της ανάπτυξης και της δημοκρατίας.