Πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης και αυτονόμηση από τις ΗΠΑ
Νίκος Μουζέλης, Ελευθεροτυπία, Δημοσιευμένο: 2004-08-02
* Πώς μπορεί να ερμηνευτεί η αποτυχία της σοσιαλδημοκρατίας, όπου άσκησε εξουσία στην ευρωπαϊκή Δύση, να διαφοροποιηθεί αισθητά από το νεοφιλελευθερισμό; Ορισμένοι καταγγέλλουν την προδοσία των ηγετικών ελίτ και μιλούν για «νεοφιλελεύθερη μετάλλαξη» της σοσιαλδημοκρατίας, ενώ άλλοι υπογραμμίζουν κυρίως το βάρος και την επίδραση των αντικειμενικών συνθηκών και των συστημικών καταναγκασμών.
* «Η αποτυχία της σοσιαλδημοκρατίας να διαφοροποιηθεί από την Κεντροδεξιά οφείλεται λιγότερο στην "προδοσία των πολιτικών ελίτ" και περισσότερο σε δομικούς παράγοντες. Ο πιο σημαντικός έχει να κάνει με την ανισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας που δημιούργησε η ραγδαία απελευθέρωση των χρηματιστηριακών αγορών στις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση δεν οδηγεί, όπως πολλοί νομίζουν, σε περιθωριοποίηση / σταδιακή εξαφάνιση του κράτους-έθνους. Είναι όμως γεγονός πως τα επιμέρους δυτικοευρωπαϊκά κράτη αδυνατούν να ελέγξουν εντός των εθνικών συνόρων τους τις κινήσεις των κεφαλαίων και άρα δεν μπορούν να παίξουν τον εξισορροπητικό / αναδιανεμητικό ρόλο που έπαιξαν στην πρώιμη μεταπολεμική περίοδο (τη λεγόμενη "χρυσή εποχή της σοσιαλδημοκρατίας"). Σε εθνικό επίπεδο, κάθε σοβαρή προσπάθεια μείωσης των ανισοτήτων και της μαζικής περιθωριοποίησης που το άνοιγμα των αγορών δημιουργεί υποσκάπτει το "ευνοϊκό κλίμα" για την προσέλκυση ξένων επενδύσεων. Στη συνέχεια η έλλειψη επενδύσεων μειώνει το ρυθμό ανάπτυξης και οδηγεί στην οικονομική στασιμότητα -δηλαδή στην παραγωγή λιγότερου πλούτου. Με άλλα λόγια, η βασική αντινομία που η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση έχει δημιουργήσει είναι αυτή μεταξύ της παραγωγής πλούτου και της σχετικά δίκαιης κατανομής του».
* Γιατί η Αριστερά φαίνεται σήμερα να μη συγκινεί, να μην κινητοποιεί; Τι από τα δύο συμβαίνει: έχει χάσει -και γιατί;- την ισχυρή ιδεολογική της βάση ή μήπως αυτή δεν έχει απήχηση; Κατά πόσο η Αριστερά σήμερα βάζει στην ημερήσια διάταξη ζητήματα που θα μπορούσαν να γίνουν αιτήματα κοινωνικής διεκδίκησης;
* «Από τη στιγμή που η Κεντροαριστερά, για τους λόγους που εξήγησα πιο πάνω, δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί σημαντικά από την Κεντροδεξιά, δεν είναι περίεργο που έχει πάψει να "συγκινεί" και να κινητοποιεί αυτούς που η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση θέτει στο περιθώριο. Οι τελευταίοι όλο και περισσότερο είτε αποπολιτικοποιούνται είτε στρέφονται σε κόμματα / κινήματα που έχουν αντιευρωπαϊκούς, εθνολαϊκιστικούς προσανατολισμούς - παλαιοαριστερού, ακροαριστερού ή ακροδεξιού τύπου. Αυτά τα κόμματα / κινήματα δεν προτείνουν καμιά ρεαλιστική λύση για την υπέρβαση της βασικής αντινομίας που ανέφερα στην αρχή. Είτε οραματίζονται μια αντικαπιταλιστική επανάσταση που θα οδηγήσει σε νέους σοσιαλιστικούς παραδείσους είτε απλώς επιρρίπτουν όλες τις ευθύνες για τα κακώς κείμενα σε διάφορους αποδιοπομπαίους τράγους (μετανάστες, Εβραίους κλπ.)».
* Ποια πρέπει να είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της αριστερής πολιτικής σήμερα;
* «Οι κεντροαριστερές πολιτικές ηγεσίες στην Ευρώπη θα μπορέσουν να διαφοροποιηθούν από την Κεντροδεξιά όταν πάψουν να αντιμετωπίζουν το παγκόσμιο νεοφιλελεύθερο στάτους κβο ως ένα "σιδερένιο νόμο" στον οποίο πρέπει παθητικά να προσαρμοστούν. Πρέπει να βάλουν ως πρωταρχικό τους στόχο όχι την ανεγκέφαλη προσαρμογή αλλά τη ριζική αλλαγή του τρόπου ρύθμισης του παγκόσμιου συστήματος. Πρέπει επιτέλους στην πράξη και όχι μόνο στα λόγια να προωθήσουν ενεργά μια νέα παγκόσμια διακυβέρνηση που θα δημιουργήσει μια πιο ανθρώπινη ισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, μεταξύ παραγωγής και δίκαιης κατανομής του παραγόμενου πλούτου, μεταξύ οικονομικών και μη οικονομικών, ουμανιστικών αξιών. Μια τέτοια ισορροπία επιτεύχθηκε σε ένα μεγάλο βαθμό στη βορειοδυτική Ευρώπη (στο επίπεδο του κράτους-έθνους) στην πρώιμη μεταπολεμική περίοδο. Κατά παρόμοιο τρόπο πρέπει να επιτευχθεί ξανά σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο.
Η βασική προϋπόθεση για την επίτευξη του παραπάνω στόχου είναι βέβαια η πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης και η αυτονόμησή της από τις ΗΠΑ. Οι τελευταίες προσπαθούν με κάθε μέσο να διατηρήσουν το παγκόσμιο νεοφιλελεύθερο στάτους κβο -ένα στάβους κβο το οποίο τους συμφέρει. Είναι ακριβώς γι’ αυτό το λόγο που οι ΗΠΑ δεν θέλουν την πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης και προωθούν τον "ατλαντισμό". Να ένα πεδίο όπου η Κεντροαριστερά (στη χώρα μας και αλλού) μπορεί να διαφοροποιηθεί σαφέστατα από την Κεντροδεξιά. Η τελευταία έχει κάθε συμφέρον να υποστηρίζει έναν "ατλαντισμό" που θα διαιωνίσει την ανισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας. Δεν είναι λοιπόν καθόλου περίεργο πως η Ν.Δ. υποστήριξε, τουλάχιστον στην αρχή, την υποψηφιότητα του Κρις Πάτεν για την ευρωπαϊκή προεδρία! Ο "ατλαντισμός" προφανώς την ευνοεί, αφού σταθεροποιεί το πλαίσιο όπου το κεφάλαιο έχει αυτόματα το πάνω χέρι, ενώ η εργασία είναι εκ των πραγμάτων αναγκασμένη να παίζει έναν αμυντικό ρόλο».
**Από πού πρέπει να αρχίσει μια διαδικασία ανασυγκρότησης της Αριστεράς ικανή να επανασυσπειρώσει τις διαιρεμένες δυνάμεις της και να ανανεώσει τη δράση της;
* «Από το στόχο της πολιτικής ενοποίησης και αυτονόμησης της Ευρώπης. Η σοσιαλδημοκρατική Αριστερά πρέπει να στοχεύσει σε μια ενωμένη Ευρώπη που θα έχει τη δική της φωνή στην παγκόσμια αρένα. Μια Ευρώπη που θα προωθεί τα δικά της συμφέροντα, που είναι πολύ διαφορετικά από τα συμφέροντα της ηγεμονικής δύναμης. Οι διαφορές συμφερόντων μεταξύ Ε.Ε. και ΗΠΑ δεν είναι μόνο οικονομικές· είναι επίσης γεωπολιτικές (Ιράκ), κοινωνικές (διατήρηση των σοσιαλδημοκρατικών κοινωνικών κατακτήσεων) και πολιτισμικές (διατήρηση της κουλτούρας της αλληλεγγύης, που η άκρως ατομιστική, αγοροκρατική λογική προσπαθεί να εξαφανίσει).
Με βάση τα παραπάνω, θα έλεγα πως η "ρεαλιστική" Αριστερά, δηλαδή η Κεντροαριστερά, πρέπει να έχει κεντρικό στόχο (σε εθνικό, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο) το πέρασμα από τη σημερινή κυριαρχία της κοινωνίας της αγοράς (όπου όλα θυσιάζονται στο βωμό της παραγωγικότητας / ανταγωνισμού), σε μια κοινωνικά και οικολογικά ρυθμιζόμενη οικονομία της αγοράς. Πρέπει, με άλλα λόγια, να έχει στόχο το πέρασμα από τον σημερινό, αγοροκρατικό, μονολογικό στον πολυλογικό εκσυγχρονισμό».
* «Η αποτυχία της σοσιαλδημοκρατίας να διαφοροποιηθεί από την Κεντροδεξιά οφείλεται λιγότερο στην "προδοσία των πολιτικών ελίτ" και περισσότερο σε δομικούς παράγοντες. Ο πιο σημαντικός έχει να κάνει με την ανισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας που δημιούργησε η ραγδαία απελευθέρωση των χρηματιστηριακών αγορών στις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση δεν οδηγεί, όπως πολλοί νομίζουν, σε περιθωριοποίηση / σταδιακή εξαφάνιση του κράτους-έθνους. Είναι όμως γεγονός πως τα επιμέρους δυτικοευρωπαϊκά κράτη αδυνατούν να ελέγξουν εντός των εθνικών συνόρων τους τις κινήσεις των κεφαλαίων και άρα δεν μπορούν να παίξουν τον εξισορροπητικό / αναδιανεμητικό ρόλο που έπαιξαν στην πρώιμη μεταπολεμική περίοδο (τη λεγόμενη "χρυσή εποχή της σοσιαλδημοκρατίας"). Σε εθνικό επίπεδο, κάθε σοβαρή προσπάθεια μείωσης των ανισοτήτων και της μαζικής περιθωριοποίησης που το άνοιγμα των αγορών δημιουργεί υποσκάπτει το "ευνοϊκό κλίμα" για την προσέλκυση ξένων επενδύσεων. Στη συνέχεια η έλλειψη επενδύσεων μειώνει το ρυθμό ανάπτυξης και οδηγεί στην οικονομική στασιμότητα -δηλαδή στην παραγωγή λιγότερου πλούτου. Με άλλα λόγια, η βασική αντινομία που η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση έχει δημιουργήσει είναι αυτή μεταξύ της παραγωγής πλούτου και της σχετικά δίκαιης κατανομής του».
* Γιατί η Αριστερά φαίνεται σήμερα να μη συγκινεί, να μην κινητοποιεί; Τι από τα δύο συμβαίνει: έχει χάσει -και γιατί;- την ισχυρή ιδεολογική της βάση ή μήπως αυτή δεν έχει απήχηση; Κατά πόσο η Αριστερά σήμερα βάζει στην ημερήσια διάταξη ζητήματα που θα μπορούσαν να γίνουν αιτήματα κοινωνικής διεκδίκησης;
* «Από τη στιγμή που η Κεντροαριστερά, για τους λόγους που εξήγησα πιο πάνω, δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί σημαντικά από την Κεντροδεξιά, δεν είναι περίεργο που έχει πάψει να "συγκινεί" και να κινητοποιεί αυτούς που η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση θέτει στο περιθώριο. Οι τελευταίοι όλο και περισσότερο είτε αποπολιτικοποιούνται είτε στρέφονται σε κόμματα / κινήματα που έχουν αντιευρωπαϊκούς, εθνολαϊκιστικούς προσανατολισμούς - παλαιοαριστερού, ακροαριστερού ή ακροδεξιού τύπου. Αυτά τα κόμματα / κινήματα δεν προτείνουν καμιά ρεαλιστική λύση για την υπέρβαση της βασικής αντινομίας που ανέφερα στην αρχή. Είτε οραματίζονται μια αντικαπιταλιστική επανάσταση που θα οδηγήσει σε νέους σοσιαλιστικούς παραδείσους είτε απλώς επιρρίπτουν όλες τις ευθύνες για τα κακώς κείμενα σε διάφορους αποδιοπομπαίους τράγους (μετανάστες, Εβραίους κλπ.)».
* Ποια πρέπει να είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της αριστερής πολιτικής σήμερα;
* «Οι κεντροαριστερές πολιτικές ηγεσίες στην Ευρώπη θα μπορέσουν να διαφοροποιηθούν από την Κεντροδεξιά όταν πάψουν να αντιμετωπίζουν το παγκόσμιο νεοφιλελεύθερο στάτους κβο ως ένα "σιδερένιο νόμο" στον οποίο πρέπει παθητικά να προσαρμοστούν. Πρέπει να βάλουν ως πρωταρχικό τους στόχο όχι την ανεγκέφαλη προσαρμογή αλλά τη ριζική αλλαγή του τρόπου ρύθμισης του παγκόσμιου συστήματος. Πρέπει επιτέλους στην πράξη και όχι μόνο στα λόγια να προωθήσουν ενεργά μια νέα παγκόσμια διακυβέρνηση που θα δημιουργήσει μια πιο ανθρώπινη ισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, μεταξύ παραγωγής και δίκαιης κατανομής του παραγόμενου πλούτου, μεταξύ οικονομικών και μη οικονομικών, ουμανιστικών αξιών. Μια τέτοια ισορροπία επιτεύχθηκε σε ένα μεγάλο βαθμό στη βορειοδυτική Ευρώπη (στο επίπεδο του κράτους-έθνους) στην πρώιμη μεταπολεμική περίοδο. Κατά παρόμοιο τρόπο πρέπει να επιτευχθεί ξανά σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο.
Η βασική προϋπόθεση για την επίτευξη του παραπάνω στόχου είναι βέβαια η πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης και η αυτονόμησή της από τις ΗΠΑ. Οι τελευταίες προσπαθούν με κάθε μέσο να διατηρήσουν το παγκόσμιο νεοφιλελεύθερο στάτους κβο -ένα στάβους κβο το οποίο τους συμφέρει. Είναι ακριβώς γι’ αυτό το λόγο που οι ΗΠΑ δεν θέλουν την πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης και προωθούν τον "ατλαντισμό". Να ένα πεδίο όπου η Κεντροαριστερά (στη χώρα μας και αλλού) μπορεί να διαφοροποιηθεί σαφέστατα από την Κεντροδεξιά. Η τελευταία έχει κάθε συμφέρον να υποστηρίζει έναν "ατλαντισμό" που θα διαιωνίσει την ανισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας. Δεν είναι λοιπόν καθόλου περίεργο πως η Ν.Δ. υποστήριξε, τουλάχιστον στην αρχή, την υποψηφιότητα του Κρις Πάτεν για την ευρωπαϊκή προεδρία! Ο "ατλαντισμός" προφανώς την ευνοεί, αφού σταθεροποιεί το πλαίσιο όπου το κεφάλαιο έχει αυτόματα το πάνω χέρι, ενώ η εργασία είναι εκ των πραγμάτων αναγκασμένη να παίζει έναν αμυντικό ρόλο».
**Από πού πρέπει να αρχίσει μια διαδικασία ανασυγκρότησης της Αριστεράς ικανή να επανασυσπειρώσει τις διαιρεμένες δυνάμεις της και να ανανεώσει τη δράση της;
* «Από το στόχο της πολιτικής ενοποίησης και αυτονόμησης της Ευρώπης. Η σοσιαλδημοκρατική Αριστερά πρέπει να στοχεύσει σε μια ενωμένη Ευρώπη που θα έχει τη δική της φωνή στην παγκόσμια αρένα. Μια Ευρώπη που θα προωθεί τα δικά της συμφέροντα, που είναι πολύ διαφορετικά από τα συμφέροντα της ηγεμονικής δύναμης. Οι διαφορές συμφερόντων μεταξύ Ε.Ε. και ΗΠΑ δεν είναι μόνο οικονομικές· είναι επίσης γεωπολιτικές (Ιράκ), κοινωνικές (διατήρηση των σοσιαλδημοκρατικών κοινωνικών κατακτήσεων) και πολιτισμικές (διατήρηση της κουλτούρας της αλληλεγγύης, που η άκρως ατομιστική, αγοροκρατική λογική προσπαθεί να εξαφανίσει).
Με βάση τα παραπάνω, θα έλεγα πως η "ρεαλιστική" Αριστερά, δηλαδή η Κεντροαριστερά, πρέπει να έχει κεντρικό στόχο (σε εθνικό, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο) το πέρασμα από τη σημερινή κυριαρχία της κοινωνίας της αγοράς (όπου όλα θυσιάζονται στο βωμό της παραγωγικότητας / ανταγωνισμού), σε μια κοινωνικά και οικολογικά ρυθμιζόμενη οικονομία της αγοράς. Πρέπει, με άλλα λόγια, να έχει στόχο το πέρασμα από τον σημερινό, αγοροκρατικό, μονολογικό στον πολυλογικό εκσυγχρονισμό».
