Η Μαδρίτη δείχνει το φάρμακο για τα ενεργειακά σοκ της εποχής Τραμπ

Η νέα άνοδος των τιμών ενέργειας στην Ευρώπη, που συνδέεται τόσο με τον πόλεμο στο Ιράν όσο και με τη νέα επιθετική εμπορική πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ, επαναφέρει ένα παλιό ευρωπαϊκό δίλημμα: Πρέπει οι κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν για να περιορίσουν το ενεργειακό κόστος ή να αφήνουν τις αγορές να λειτουργούν ανεμπόδιστα; Η Ισπανία επέλεξε την πρώτη οδό και ήδη προβάλλεται ως πιθανό υπόδειγμα για την Ευρώπη.

Τον Απρίλιο του 2026, ενώ ο πληθωρισμός αυξανόταν στις περισσότερες μεγάλες οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ισπανία αποτέλεσε εξαίρεση. Ο πληθωρισμός της υποχώρησε από 3,4% σε 3,2%, εξέλιξη που αποδίδεται άμεσα στις παρεμβάσεις της κυβέρνησης της Μαδρίτης. Στις 20 Μαρτίου, η ισπανική κυβέρνηση μείωσε τον ΦΠΑ στα καύσιμα, στην ηλεκτρική ενέργεια και στο φυσικό αέριο από 21% σε 10%, περιόρισε τη φορολογία υδρογονανθράκων στο κατώτατο επιτρεπτό επίπεδο της ΕΕ και ταυτόχρονα προσέφερε φορολογικές ελαφρύνσεις και στοχευμένη στήριξη σε κλάδους που επλήγησαν περισσότερο από την ενεργειακή κρίση.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, η Γερμανία ακολούθησε μερικώς τον ίδιο δρόμο. Η Bundestag ενέκρινε το λεγόμενο Tank-Rabatt, μια προσωρινή μείωση φόρων στα καύσιμα για τους μήνες Μάιο και Ιούνιο. Ωστόσο, τέτοιου είδους παρεμβάσεις παραμένουν εξαιρετικά αμφιλεγόμενες στους οικονομικούς κύκλους.

Πολλοί οικονομολόγοι και διεθνείς οργανισμοί θεωρούν τις επιδοτήσεις ή τις φορολογικές μειώσεις στην ενέργεια προβληματικές. Η βασική ένσταση είναι ότι αλλοιώνουν τα «σωστά» σήματα των τιμών και αποθαρρύνουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις από τη μείωση της κατανάλωσης. Παράλληλα, εκφράζεται ο φόβος ότι οι μειώσεις φόρων τελικά δεν μεταφέρονται πλήρως στους καταναλωτές αλλά απορροφώνται από τις επιχειρήσεις της αγοράς ενέργειας.

Ωστόσο, τα δεδομένα από την προηγούμενη ενεργειακή κρίση του 2022 δείχνουν ότι η εικόνα είναι πιο σύνθετη.

Στη Γερμανία, περίπου το 80% της τότε μείωσης φόρου στα καύσιμα πέρασε τελικά στις τιμές των αντλιών. Επιπλέον, η σημερινή συγκυρία δεν αποτελεί μια «φυσιολογική» διακύμανση της αγοράς, αλλά ένα διαδοχικό σοκ προσφοράς: Πρώτα ο πόλεμος στην Ουκρανία, τώρα η κρίση στο Ιράν και η αποσταθεροποίηση στα Στενά του Ορμούζ, ενώ παράλληλα οι δασμοί και η εμπορική πολιτική Τραμπ προκαλούν νέες αναταράξεις στο παγκόσμιο εμπόριο.

Η ουσία της συζήτησης βρίσκεται αλλού: Στην ευρύτερη μακροοικονομική επίδραση της ενεργειακής ακρίβειας. Οι μεγάλες αυξήσεις στις τιμές ενέργειας διαχέονται σε ολόκληρη την οικονομία, πιέζουν το διαθέσιμο εισόδημα, αυξάνουν τις πληθωριστικές προσδοκίες και εντείνουν τις απαιτήσεις για υψηλότερους μισθούς. Αυτό ακριβώς δημιουργεί το κλασικό δίλημμα για τις κεντρικές τράπεζες: Αν δεν αντιδράσουν, κινδυνεύουν να χάσουν αξιοπιστία· αν, πάλι, αυξήσουν τα επιτόκια, επιβαρύνουν περαιτέρω την οικονομική δραστηριότητα.

Γι’ αυτό, το επιχείρημα υπέρ των προσωρινών κρατικών παρεμβάσεων αποκτά νέο βάρος. Οι φορολογικές ελαφρύνσεις ή οι επιδοτήσεις ενέργειας μπορούν να περιορίσουν τον πληθωρισμό χωρίς να χρειαστεί υπερβολικά επιθετική νομισματική πολιτική. Μελέτες για την Ευρωζώνη υποστηρίζουν ότι τα έκτακτα μέτρα του 2022 μείωσαν τον πληθωρισμό κατά 1 έως 2 ποσοστιαίες μονάδες και συγκράτησαν τις μακροπρόθεσμες πληθωριστικές προσδοκίες.

Η ισπανική εμπειρία λειτουργεί έτσι ως πρόκληση απέναντι στην παραδοσιακή οικονομική ορθοδοξία. Η λογική ότι κάθε κρατική παρέμβαση στρεβλώνει την αγορά αμφισβητείται ολοένα περισσότερο σε ένα περιβάλλον όπου η ενεργειακή αστάθεια, οι γεωπολιτικές κρίσεις και οι εμπορικοί πόλεμοι μετατρέπονται σε μόνιμο χαρακτηριστικό της διεθνούς οικονομίας.

Καθώς η πολιτική Τραμπ εντείνει τις πιέσεις στο παγκόσμιο εμπόριο και η Μέση Ανατολή παραμένει ασταθής, ενισχύεται η άποψη ότι η Ευρώπη ίσως χρειαστεί μια πιο συντονισμένη και «μη συμβατική» δημοσιονομική στρατηγική για να προστατεύσει τις οικονομίες και τα νοικοκυριά της από διαρκή ενεργειακά σοκ.

(*) Ο Peter Bofinger είναι καθηγητής Οικονομικών στο Würzburg University, πρώην μέλος του Γερμανικού Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων.