Η καταστροφική «ιδεολογία της μεταπολίτευσης»

It is not only the economy, stupid...

Πέτρος Παπασαραντόπουλος, Κυρ. Ελευθεροτυπία, Δημοσιευμένο: 2010-07-04

Η παρούσα κρίση στην Ελλάδα έχει δυο εμφανείς διαστάσεις που έχουν συζητηθεί ιδιαίτερα και συνεχίζουν να βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής: την πολιτική και την οικονομική.

Αντίθετα, ελάχιστα έχει συζητηθεί και αναλυθεί μια άλλη πτυχή της κρίσης, εξίσου σημαντική. Πρόκειται για την ιδεολογική κρίση που διατρέχει από άκρη σε άκρη την ελληνική κοινωνία.

Η ιδεολογία επιτελεί μια καθοριστική λειτουργία στο πλαίσιο ενός κοινωνικού σχηματισμού. Είναι η συγκολλητική ουσία που ενοποιεί όλους τους κοινωνικούς αρμούς, το «τσιμέντο» του κοινωνικού σχηματισμού. Είναι η αφήγηση μιας κοινωνίας για τον ίδιο τον εαυτό της, το σύνολο των αξιών της, που είναι ταυτόχρονα και κοινωνικές και ατομικές αξίες.

Οπως το διατύπωσε πολύ χαρακτηριστικά ο Αντόνιο Γκράμσι, η ιδεολογία είναι ένας κοινωνικός μηχανισμός στον οποίο μπορεί να δοθεί «το πιο υψηλό νόημα μιας κοσμοαντίληψης που εκδηλώνεται σιωπηρά στην τέχνη, στο δίκαιο, στην οικονομική δραστηριότητα, σε όλες τις εκδηλώσεις της ατομικής και συλλογικής ζωής».

Στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης, από το 1974 και μετά, παρατηρήθηκε μια ολοκληρωτική κατάρρευση της κυρίαρχης ιδεολογίας της εθνικοφροσύνης και του αντικομμουνισμού, που είχε επικρατήσει για δεκαετίες. Επειδή, όμως, τόσο οι κοινωνίες όσο και τα υποκείμενα της ιστορίας, τα άτομα, είναι αδύνατο να λειτουργήσουν χωρίς αυτοαντίληψη και κοσμοαντίληψη, το κενό της εθνικοφροσύνης του αντικομμουνισμού έπρεπε να αντικατασταθεί από ένα νέο σύστημα αξιών.

Στις διεργασίες διαμόρφωσης ιδεολογίας δεν υπάρχουν αθώοι (τα άτομα) και ένοχοι (η πολιτική εξουσία), θύτες και θύματα. Τα άτομα εσωτερικεύουν και αναπαράγουν τις κυρίαρχες ιδεολογίες και αντιλήψεις, στο βαθμό που αισθάνονται ότι τα συμφέροντά τους εξυπηρετούνται από αυτές.

Παρατηρώντας τον αργόσυρτο κύκλο της μεταπολίτευσης που διαρκεί 35 χρόνια και δεν έχει ακόμα κλείσει, διανύοντας την ύστερη φάση του, όπου το παλιό πεθαίνει και το καινούριο δεν έχει ακόμα γεννηθεί, μπορούμε να επισημάνουμε τρία βασικά στοιχεία στην κυρίαρχη ιδεολογία της μεταπολίτευσης:

Την επικράτηση ενός ακραίου ατομικισμού σε όλες σχεδόν τις εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής. Τα άτομα της μεταπολίτευσης κοινωνικοποιήθηκαν στη βάση της εξυπηρέτησης των στενών τους συμφερόντων, που είχαν ως απώτατο όριο τη συντεχνία τους και τον στενό περίγυρό τους. Το ανορθολογικό και εξαμβλωματικό κράτος της μεταπολίτευσης δομήθηκε στη βάση των επάλληλων συμβιβασμών με τα συντεχνιακά συμφέροντα. Λαϊκιστές πολιτικοί στο όνομα του «πολιτικού κόστους» ήταν αδύνατο να αντισταθούν στο τέρας που οι ίδιοι είχαν εκθρέψει και το οποίο είχε πλέον αυτονομηθεί.

Την απαξίωση της εργασίας ως κοινωνικής αξίας και την υποκατάστασή της με τη λογική του βολέματος, κυρίως στον δημόσιο τομέα. Η επιχειρηματικότητα δαιμονοποιήθηκε και το δίπολο ανταγωνιστικότητα/ παραγωγικότητα πετάχτηκε στις χωματερές των αγροτικών επιδοτήσεων.

Τη μετάθεση των ευθυνών στους άλλους, ιδίως στους ξένους, για τα όποια προβλήματα παρουσιάζονταν. Η «δεξιά» εκδοχή αυτής της συλλογικής φαντασίωσης είναι το «Εθνος ανάδελφον», και η «αριστερή» ο απλοϊκός αντι-ιμπεριαλισμός της παραδοσιακής και αντισυστημικής αριστεράς.

Δυστυχώς, στο ιδεολογικό επίπεδο, η αμηχανία της νέας κυβέρνησης είναι εμφανής. Οχι απλώς δεν γίνεται καμιά προσπάθεια εκφώνησης μιας νέας αφήγησης, αλλά, αντίθετα, καταβάλλονται προσπάθειες να ερμηνευθούν τα μέτρα ως επιβαλλόμενα από άλλους, τους ξένους, το ΔΝΤ, την Ευρωπαϊκή Ενωση, παρά τη θέλησή μας. Οι σποραδικές προσπάθειες άρθρωσης ενός διαφορετικού λόγου, όπως το «πρέπει να στηριχθούμε στις δυνάμεις μας», παραμένουν μετέωρες.

Είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς τι σημαίνει η δήλωση ότι τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν «είναι αντίθετα με την ιδεολογική φυσιογνωμία του ΠΑΣΟΚ». Εάν το συνδηλούμενο αυτής της άποψης είναι ότι η σοσιαλιστική αριστερά δεν μπορεί να κυβερνήσει σε συνθήκες κρίσης, δίνοντας ελπίδα και προοπτική, τότε ποιος είναι ο λόγος της ύπαρξής της;

Τα ίδια ισχύουν και για την αντιπολιτευτική τακτική της Νέας Δημοκρατίας του κ. Σαμαρά, που μοιάζει να διολισθαίνει ταχύτατα στον «εθνικολαϊκισμό» στον οποίο έχει θητεύσει με επιτυχία στο παρελθόν ο αρχηγός της.

Σε ό,τι αφορά την αριστερά, οι προτάσεις που διατυπώνουν τόσο ο κ. Τσίπρας όσο και οι παλιμπαιδίζοντες γέροντες της ιστορικής ηγεσίας της, με προεξάρχοντα τον κ. Αλαβάνο, στερούνται κάθε σοβαρότητας. Η πρόσφατη διάσπαση του Συνασπισμού δίνει ελπίδες για άρθρωση ενός διαφορετικού λόγου από την πλευρά των Ανανεωτών, ελπίδες που μένει να αποδειχτούν στην πράξη.

Αυτονόητο είναι, βέβαια, ότι η ιδεολογία δεν παράγεται μόνο από τα πάνω αλλά και από τα κάτω. Συνακόλουθα, το ερώτημα που τίθεται είναι: πόσο έτοιμη είναι η ελληνική κοινωνία και τα υποκείμενα της ιστορίας, τα άτομα, να υιοθετήσουν, να εσωτερικεύσουν και να συναρθρώσουν κοινωνικά ένα νέο σύστημα αξιών, ριζικά διαφορετικό από εκείνο που επικράτησε στη μεταπολίτευση; Πόσο έτοιμοι είμαστε όλοι να κατανοήσουμε ότι it is not only the economy, stupid...

Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα και, ταυτόχρονα, η μεγάλη πρόκληση.

*Ο ΠΕΤΡΟΣ ΠΑΠΑΣΑΡΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ είναι εκδότης - δημοσιογράφος.

Θέματα επικαιρότητας: Οικονομική κρίση

Δημήτρης Λιάκος

Σκέψεις, με αφορμή το βιβλίο της Άνγκελα Μέρκελ

Δημήτρης Λιάκος, 2024-12-01

Η έκδοση των απομνημονευμάτων της Άνγκ. Μέρκελ και οι αναφορές...

Περισσότερα
Φίλιππος Σαχινίδης

Προοδευτικές προτάσεις για την οικονομία σε συνθήκες permcrisis

Φίλιππος Σαχινίδης, 2022-11-21

H λέξη της χρονιάς για το 2022 σύμφωνα με το λεξικό Collins είναι...

Περισσότερα
Θανάσης Θεοχαρόπουλος

Η αδιέξοδη οικονομική πολιτική θα φέρει λουκέτα και ανεργία

Θανάσης Θεοχαρόπουλος, 2021-02-02

Η πανδημία του Covid19 άλλαξε ριζικά τα δεδομένα παγκοσμίως...

Περισσότερα
Γιάννης Βούλγαρης

Τι μαθαίνουμε από την τριπλή κρίση;

Γιάννης Βούλγαρης, 2020-09-12

Λίγες ήταν ευτυχώς οι φορές που η μεταπολιτευτική Ελλάδα...

Περισσότερα

Εικόνα δύσβατης πορείας

Αντώνης Παπαγιαννίδης, 2020-06-25

Είναι αλήθεια πως στην Ελληνική πραγματικότητα συχνά υπάρχει...

Περισσότερα
Κώστας Καλλίτσης

Από τη χαμένη 10ετία, μην πάμε στη χαμένη γενιά

Κώστας Καλλίτσης, 2020-05-10

Η καταιγίδα έχει όνομα, λέγεται ανεργία. Και θα είναι σφοδρή....

Περισσότερα
Αντώνης Λιάκος

Πλοήγηση μέσω κρίσεων

Αντώνης Λιάκος, 2020-05-03

Η τωρινή κρίση της πανδημίας, και η οικονομική που σέρνει...

Περισσότερα

Μειώστε τους φόρους στους μισθωτούς

Αντώνης Καρακούσης, 2019-10-20

Η μακρόχρονη κρίση και το πλήθος των μέτρων, μνημονιακών...

Περισσότερα

Άρθρα/ Πολιτική

Σωκράτης Φάμελλος

Πολύ λίγα και πολύ αργά κύριε Μητσοτάκη....

Σωκράτης Φάμελλος, 2025-04-26

Οι εσπευσμένες ανακοινώσεις του κ. Μητσοτάκη, για τη διάθεση...

Οι περιστάσεις

Τάσος Παππάς, 2025-04-22

Ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ Σωκράτης Φάμελλος μιλώντας στο ΜEGA...

Δημήτρης Χατζησωκράτης

Οι προοδευτικές δυνάμεις σε κοινό ψηφοδέλτιο

Δημήτρης Χατζησωκράτης, 2025-04-20

…Ας σκεφτούμε και την προοπτική για την πρόοδο της χώρας,...

Κώστας Καλλίτσης

Αδύναμη κυβέρνηση

Κώστας Καλλίτσης, 2025-04-19

Διάχυτη είναι η πεποίθηση ότι τα πράγματα δεν πάνε καλά....

Διαφάνεια Ποτέμκιν

Πάσχος Μανδραβέλης, 2025-04-10

Θεσμοί υπάρχουν», που θα ‘λεγε και ο Γιώργος Παπανδρέου,...

Κατά φαντασίαν ιατρός

Παντελής Μπουκάλας, 2025-04-08

Πολλούς Απρίληδες πριν, το 1967, οι Ελληνες άκουγαν τον αρχιπραξικοπηματία...

Κώστας Ζαχαριάδης

Πρότυπο για τη συνεργασία το εγχείρημα του Δήμου της Αθήνας

Κώστας Ζαχαριάδης, 2025-04-08

Να επιλέξει ο κόσμος της παράταξης την ηγεσία του κόμματος...

Παναγιώτης Παναγιώτου

Συνεργασία ή πολιτική αυτοκτονία

Παναγιώτης Παναγιώτου, 2025-04-07

Η ΝΔ φθίνει πολιτικά και εκλογικά. Και η ισχυρή πρωθυπουργική...

Βασίλης Τραϊφόρος

ΚΑΝΤΕ ΤΟ ΟΠΩΣ ΤΟ Die Linke στη Γερμανία

Βασίλης Τραϊφόρος, 2025-04-06

...Ναι η κριτική στην κυβέρνηση πρέπει να είναι οξεία και...

Ποια είναι η κατάσταση σήμερα στην Τουρκία

Χρήστος Ροζάκης, 2025-04-06

Το καλό κλίμα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις μπορεί να διατηρηθεί...

Γιώργος Σταθάκης

Η «τελευταία ευκαιρία» για την προοδευτική αντιπολίτευση

Γιώργος Σταθάκης, 2025-04-03

...Η παραδοσιακή «πολυσυλλεκτικότητα» πέθανε μαζί με την...

Σωτήρης Βαλντέν

Πόσο νέα είναι η εθνική πυξίδα Τσίπρα;

Σωτήρης Βαλντέν, 2025-03-26

O Αλέξης Τσίπρας δημοσίευσε προ ημερών μακροσκελές κείμενο...

×
×