Εναντιωματισμός και αρνητισμός

Από τότε που συμπιέστηκε η κοινωνική και πολιτική εμπιστοσύνη, ο εναντιωματισμός βρίσκεται σε ανοδική τροχιά. Ως εναντιωματισμό κατανοούμε την πρόταξη μιας θέσης έντονης άρνησης απέναντι σε κάτι που όμως δεν συνοδεύεται από τεκμηριωμένη αιτιολόγηση όσον αφορά τους λόγους μιας τέτοιας τοποθέτησης. Ο εναντιωματισμός στηρίζεται σε στερεότυπα και προκαταλήψεις και σε μια αντίληψη εσωτερικής αναποτελεσματικότητας: υπάρχει η αίσθηση ότι υπάρχει ένας πανίσχυρος Αλλος και αυτό προκαλεί φόβο και διεγείρει την αίσθηση εγγενούς αδυναμίας απέναντι στις εξελίξεις. Εδώ και πάνω από δύο δεκαετίες, τέτοιου είδους εναντιωματικά μοτίβα διακρίνονται σε ένα κομμάτι της κοινωνίας που ανήκει στους «χαμένους» των εξελίξεων. Δεν αναφερόμαστε απαραίτητα σε όσους με όρους ταξικούς/κοινωνικούς μένουν πίσω, αλλά έχουμε κατά νου προπάντων εκείνους που μένουν πίσω πολιτισμικά και αξιακά, που όλο αυτό που συμβαίνει στο εθνικό κράτος, στην Ευρώπη και στον κόσμο, δημιουργώντας νέες τάσεις διάχυσης προτύπων ή και σύγκλισης, προκαλεί «πολιτισμικές αντιδράσεις» και διαθέσεις επιστροφής σε κλειστά εθνικοκρατικά πρότυπα.

Οι αρνητές της πανδημίας αποτελούν συνέχεια των αρνητών της παγκοσμιοποίησης και όσων θέλουν να μπει φρένο στη μετανάστευση, εκείνων που πιστεύουν στην από τα πάνω κατασκευή της κρίσης χρέους και, στην ελληνική εκδοχή τους, θεωρούν τα μνημόνια αποτέλεσμα μιας κατασκευής των εγχώριων και διεθνών συμπαραστατών του νεοφιλελευθερισμού. Πριν ξεσπάσει η αντιεμβολιαστική κινητοποίηση σε σχέση με την COVID-19, υπήρχε ήδη ένα συνωμοσιολογικό φάσμα αρνητών των παιδικών εμβολίων, που αμφισβητούσαν την αποτελεσματικότητά τους προβάλλοντας ψευδοεπιστημονικά επιχειρήματα πασπαλισμένα με απόψεις των «ινστρουχτόρων της Νέας Εποχής», οι οποίοι καταγγέλλουν τον ορθολογισμό, την επιστήμη, την εξειδίκευση στο όνομα της καταστροφολογίας, του ολισμού, του αποκρυφισμού.

Πολλοί αναρωτιούνται αν το «milieu» αυτό έχει συγκεκριμένη ιδεολογική χροιά, αν δηλαδή είναι ακροδεξιό ή ακροαριστερό, παραδοσιακά θρησκόληπτο ή πολυθεϊστικό/ειδωλολατρικό, προλεταριακό ή μικροαστικό. Ο εναντιωματισμός είναι περισσότερο ένα ρευστό φάσμα, ψηφίδες του οποίου μπορούν να είναι όλα τα προαναφερθέντα χωρίς αυτό να σημαίνει ότι συγκροτούν ένα συμπαγές πλέγμα. Από την άλλη, αυτό δεν συνεπάγεται ότι το φάσμα αυτό δεν διαθέτει κάποια στοιχειώδη εσωτερική δομή, ούτε ότι κάποια μέρη του δεν είναι πιο οργανωμένα από κάποια άλλα. Ενα φάσμα, όπως αυτό που απορροφά αρνητές και εναντιωματικούς, μπορεί να διαθέτει φάσεις κατευνασμού και υποχώρησης, αλλά και περιόδους κινητοποίησης και ριζοσπαστικοποίησης.

Υπό προϋποθέσεις, το φάσμα του εναντιωματισμού είναι χειραγωγήσιμο και κινητοποιήσιμο με μια λογική που έχει φορά από πάνω προς τα κάτω, αλλά φαίνεται ότι δεν είναι αποδομήσιμο με τον ίδιο τρόπο. Εστιάζοντας στην πανδημία και στους αρνητές της, πρέπει να χαρτογραφηθεί ακριβέστερα το εσωτερικό του φάσματος. Το φάσμα τείνει να παγιωθεί και οι κεντρικά κατευθυνόμενες κοινές πρακτικές προς όλες τις περιοχές του δεν θα πάνε πολύ μακριά όσον αφορά την αποτελεσματικότητά τους. Η επικοινωνία με τους αντιεμβολιαστές έχει ενδιάμεσα επίπεδα και γι’ αυτό πρέπει να κινητοποιηθούν και επιμέρους διαμεσολαβητές που έχουν μεγαλύτερη εγγύτητα με τους αρνητές όσον αφορά την ανάγκη μεταφοράς του μηνύματος υπέρ του εμβολιασμού και της τήρησης των μέτρων για την πανδημία.