Η εποχή της μεγάλης αβεβαιότητας

Πώς να τολμήσεις να κάνεις προβλέψεις για τον καινούριο χρόνο όταν ζεις σε μια εποχή μεγάλων ανακατατάξεων και αβεβαιότητας; Όταν η ασυνέχεια και το αναπάντεχο αποτελούν πλέον βασικά χαρακτηριστικά της εποχής που βιώνουμε; Ίσως πάλι, γιατί είναι το τέλος μιας εποχής και σίγουρα όχι Το Τέλος της Ιστορίας, όπως είχε γράψει με υπερβολική αισιοδοξία ο Φουκουγιάμα λίγα χρόνια μετά την πτώση της σοβιετικής αυτοκρατορίας και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Τότε ξεκινούσε μια νέα τάξη πραγμάτων στην οποία η αμερικανική ηγεμονία θα συνοδευόταν από το θρίαμβο του καπιταλισμού και της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αυτό ήταν τουλάχιστον το επίσημο αφήγημα το οποίο εν πολλοίς υιοθετούσε και ο Φουκουγιάμα, χωρίς βεβαίως να συμμερίζεται την απλοϊκότητα των επίσημων προπαγανδιστών.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες συνεχίζουν να είναι η ισχυρότερη δύναμη στον κόσμο, αλλά όχι πια η μόνη υπερδύναμη. Η αμερικανική ηγεμονία αμφισβητείται από την ανερχόμενη Κίνα όπου το οικονομικό θαύμα των τελευταίων 40 χρόνων περίπου, όταν ο καπιταλισμός παντρεύτηκε σε ανορθόδοξο γάμο με το κομμουνιστικό κόμμα, μεταφράζεται πλέον σε ολοένα μεγαλύτερη τεχνολογική, στρατιωτική και πολιτική ισχύ. Παραμένει βεβαίως ένα αυταρχικό καθεστώς με πολύ μικρή ανοχή στις διαφορετικές απόψεις.

Αποτελεί η ανερχόμενη κινεζική υπερδύναμη απειλή για τους γείτονες, την Ταϊβάν ειδικότερα, και την ισορροπία δυνάμεων στην ευρύτερη περιοχή; Αυτό πιστεύουν και διακηρύσσουν σε υψηλούς τόνους οι Αμερικανοί πολιτικοί – από τα πολύ λίγα θέματα που τους ενώνουν σήμερα σε ένα κατά τα άλλα εξαιρετικά πολωμένο πολιτικό σύστημα και μια βαθιά διχασμένη κοινωνία. Ο οικονομικός ανταγωνισμός με την Κίνα παίρνει διαστάσεις οικονομικού πολέμου που μπορεί να εξελιχθεί σε έναν επικίνδυνο φαύλο κύκλο, επικίνδυνο όχι μόνο για τη λειτουργία των παγκόσμιων αγορών αλλά της ειρήνης γενικότερα. Ποια θέση θα πάρουν οι Ευρωπαίοι σε αυτόν τον οξυνόμενο ανταγωνισμό και πώς θα διαφυλάξουν τα δικά τους συμφέροντα, αποτελεί καίριο ερώτημα.

Η Ρωσία του Πούτιν αισθανόταν εδώ και χρόνια ότι η Δύση την στριμώχνει και την περικυκλώνει. Και τελικά ο αυταρχικός ηγέτης του Κρεμλίνου πήρε την απόφαση να εισβάλει στην Ουκρανία αμφισβητώντας σε παραληρηματικούς τόνους ακόμη και το δικαίωμα ύπαρξης του Ουκρανικού κράτους και των Ουκρανών ως εθνική οντότητα. Οι περισσότεροι Ευρωπαίοι δεν περίμεναν ότι ο Πούτιν θα έπαιρνε την απόφαση να ανατρέψει την μεταψυχροπολεμική τάξη πραγμάτων στην Ευρώπη εξαπολύοντας έναν ολομέτωπο πόλεμο, που σήμανε επίσης το τέλος μιας αμοιβαία επωφελούς οικονομικής σχέσης της Ρωσίας με την υπόλοιπη Ευρώπη. Αλλά ούτε και ο Πούτιν περίμενε ότι οι Ευρωπαίοι – η Δύση γενικότερα – θα αντιδρούσαν ενωμένοι με την επιβολή κυρώσεων που δεν έχουν προηγούμενο, ούτε και ότι οι Ουκρανοί θα προέβαλαν μια τόσο σθεναρή αντίσταση. Μεγάλα στρατηγικά λάθη έγιναν και από τις δύο πλευρές.

Η Ρωσία δεν φαίνεται να κερδίζει τον πόλεμο, μάλλον υποχωρεί, μια εξέλιξη που είναι σε πλήρη αντίθεση με ό,τι προσδοκούσε ο Πούτιν στο ξεκίνημα μιας περιορισμένης στρατιωτικής επιχείρησης, όπως την ονειρευόταν, αλλά και σε αντίθεση με όσα προέβλεπαν οι περισσότεροι αναλυτές. Λάθος και πάλι. Μπορεί τελικά να χάσει τον πόλεμο μια χώρα με τεράστιο οπλοστάσιο και πολλά πυρηνικά όπλα, όπως η Ρωσία; Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν μοιάζει ούτε με τον πόλεμο στο Αφγανιστάν ούτε με τον πόλεμο στο Βιετνάμ. Μέχρι πού λοιπόν μπορεί να φτάσει μια ενδεχόμενη ήττα της Ρωσίας, και με ποιες συνέπειες; Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, αλλά πιθανότατα θα αρχίσουμε να μαθαίνουμε μερικές μέσα στο 2023.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία ένωσε τη Δύση υπό αμερικανική ηγεσία. Και η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία πετάχτηκε στα αζήτητα. Ταυτόχρονα όμως, αναδείχτηκε η αυξανόμενη αυτονόμηση άλλων περιοχών του κόσμου και κυρίως των ανερχόμενων δυνάμεων που αρνούνται να ενταχθούν στο ένα ή το άλλο στρατόπεδο. Η Ινδία μαζί με άλλες χώρες του πάλαι ποτέ Τρίτου Κόσμου ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία. Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η συμπεριφορά της Σαουδικής Αραβίας που συχνά δεν απαντάει στα τηλεφωνήματα από την Ουάσιγκτον. Αλλά και η γειτονική μας Τουρκία βλέπει τον εαυτό της στο ρόλο μιας περιφερειακής δύναμης που, αν και μέλος του ΝΑΤΟ, θα παίζει το δικό της παιχνίδι.

Όλες αυτές οι χώρες αναζητούν χώρο και ρόλο σε ένα όλο και περισσότερο πολυπολικό σύστημα. Η διαφορετική στάση των χωρών του G-7 και του G-20 στα μεγάλα θέματα, κυρίως όσον αφορά τον πόλεμο στην Ουκρανία, είναι πολύ χαρακτηριστική. Στο G-7 συμμετέχουν οι μεγάλες χώρες της Δυτικής συμμαχίας (Βόρεια Αμερική, Ευρώπη, Ιαπωνία), ενώ στο G-20 περιλαμβάνονται και μεσαίου μεγέθους οικονομικές δυνάμεις εκτός Δύσης.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζει να έχει μεγάλες οικονομικές επιπτώσεις, κυρίως μέσω της έκρηξης των τιμών στην ενέργεια και τα τρόφιμα. Ήταν από πριν τα πράγματα δύσκολα και απέγιναν με τη νέα κρίση. Οι καταναλωτές υποφέρουν, όπως επίσης και οι κρατικοί προϋπολογισμοί. Η κοινωνική συνοχή δοκιμάζεται, το ίδιο και η πολιτική σταθερότητα. Και η πράσινη μετάβαση στην οικονομία κινδυνεύει και αυτή να καταστεί παράπλευρη απώλεια. Ήταν που ήταν δύσκολο το εγχείρημα απαιτώντας τεράστιες επενδύσεις και ριζικές αλλαγές στον τρόπο που ζούμε, παράγουμε και καταναλώνουμε, τώρα έγινε ακόμη δυσκολότερο λόγω της ενεργειακής κρίσης. Ή μήπως λειτουργήσει τελικά η κρίση ως επιταχυντής για την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών ενέργειας; Η κλιματική αλλαγή αποτελεί υπαρξιακή απειλή για όλους μας.

Οι κεντρικές τράπεζες και τα υπουργεία οικονομικών υποχρεώνονται σε επικίνδυνη πλεύση ανάμεσα στην Σκύλλα του πληθωρισμού και την Χάρυβδη της ύφεσης. Οι απόψεις διαφέρουν. Στην ΕΕ έχουμε μια νομισματική πολιτική και 27 δημοσιονομικές πολιτικές. Μερικές χώρες έχουν πολύ πιο βαθιές τσέπες από άλλες. Και οι Ευρωπαίοι δυσκολεύονται πολύ να προχωρήσουν σε μια κοινή ενεργειακή πολιτική. Το πέτυχαν σε μεγάλο βαθμό με την πανδημία, αλλά τώρα αποδεικνύεται πολύ πιο δύσκολο. Όλα αυτά δοκιμάζουν και πάλι την ενότητα της Ευρώπης. Η πείρα όμως θα διδάσκει ότι θα ήταν λάθος να υποτιμήσουμε την συλλογική αντοχή των Ευρωπαίων στις μεγάλες κρίσεις.

Όσο για τα χρηματιστήρια, όχι μόνο τα ευρωπαϊκά, δεν έχουν ακόμη αρχίσει να συνέρχονται από το μεγάλο σοκ της χρονιάς που φεύγει. Η αστάθεια είναι το κύριο χαρακτηριστικό και η ανησυχία διάχυτη. Άλλη μια φούσκα που έσκασε; Πού και πότε θα επενδύσουν τα χρήματά τους μικροί και μεγάλοι αποταμιευτές, αντί να κρατούν πολλά σε μετρητά που χάνουν και αυτά την αξία τους λόγω πληθωρισμού; Δεν είναι διόλου προφανής η απάντηση.

Καλώς ήρθατε στην εποχή της μεγάλης αβεβαιότητας. Προσδεθείτε γερά. Εύχομαι καλή χρονιά, με υγεία και ειρήνη.

Η ελληνική έκδοση του νέου βιβλίου του Λουκά Τσούκαλη, Η Ενηλικίωση της Ευρώπης, κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.