Αμερικανικός αναθεωρητισμός και η ευρωπαϊκή στιγμή

H επίθεση κατά της Βενεζουέλας και η άνευ προηγουμένου απαγωγή του Προέδρου της στις 3 Ιανουαρίου 2026 που εκτελέστηκε από την κυβέρνηση των ΗΠΑ υπό τον Πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ είναι απολύτως καταδικαστέα. Παρά τον αυταρχικό και μη νομιμοποιημένο χαρακτήρα του καθεστώτος Μαδούρο, η ενέργεια αυτή συνιστά κατάφωρη παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου και ευθεία υπονόμευση των κανόνων που αποτελούν τη βάση της διεθνούς πολυμερούς τάξης πραγμάτων.

Οι ΗΠΑ παραβίασαν ευθέως τον Χάρτη του ΟΗΕ, ο οποίος στο άρθρο 2 δεσμεύει τα κράτη-μέλη να «απέχουν από την απειλή ή χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οποιουδήποτε κράτους». Ο ίδιος Χάρτης παρέχει θεσμικές οδούς πρόληψης ή και εξουσιοδότησης χρήσης βίας για την αποκατάσταση της ειρήνης μέσω του Κεφαλαίου VII. Η κυβέρνηση Τραμπ δεν επιχείρησε καν να αξιοποιήσει τις δυνατότητες του ΟΗΕ, ενός οργανισμού που οι ίδιες οι ΗΠΑ ίδρυσαν το 1945. Η επιλογή αυτή επιβεβαιώνει την απομάκρυνση από τον πολυμερή θεσμικό ορθολογισμό και παγιώνει μια λογική μονομερούς επιβολής, όπου οι λαοί υφίστανται τις συνέπειες των επιλογών ισχύος.

Η υπόθεση της Βενεζουέλας εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική διολίσθησης της Ουάσιγκτον στον επεκτατισμό. Οι ανοιχτές εδαφικές βλέψεις σε Καναδά, Παναμά και Γροιλανδία -έδαφος του ΝΑΤΟ και εμμέσως της Ε.Ε. μέσω Δανίας- καθώς και οι προηγούμενες στρατιωτικές ενέργειες σε Ιράν και Νιγηρία συγκροτούν μια ανησυχητική κανονικοποίηση της βίας ως εργαλείου διεθνούς πολιτικής. Ο Τραμπ έχει υπαινιχθεί παρόμοιες κινήσεις ακόμα και προς Κούβα και Κολομβία, επιβεβαιώνοντας μια ρητορική και πρακτική αναθεωρητισμού.

Οι παγκόσμιες συνέπειες είναι βαθιές. Η μονομερής χρήση βίας από τις ΗΠΑ νομιμοποιεί ήδη εξελισσόμενους πολέμους επιθετικού χαρακτήρα, ιδίως της Ρωσίας, και ενθαρρύνει νέες αναθεωρητικές ενέργειες, όπως μια πιθανή κινεζική κίνηση κατά της Ταϊβάν. Εδραιώνεται έτσι μια παγκόσμια στρατηγική διαμοιρασμού του κόσμου σε «σφαίρες επιρροής» μεταξύ μεγάλων «αυτοκρατορικών» και πυρηνικών δυνάμεων, με τον πλανήτη να οδηγείται σε γεωπολιτική αναρχία και αυξημένο κίνδυνο γενικευμένης σύρραξης.

Μπροστά σε αυτή τη νέα φάση αμερικανικού αναθεωρητισμού η Ευρώπη οφείλει να αντλήσει κρίσιμα συμπεράσματα:

1. Ο Τραμπ πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κυριολεκτικά. Αυτό αφορά τόσο τις δημόσιες δηλώσεις του όσο και επίσημα στρατηγικά κείμενα, όπως η Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας των ΗΠΑ του Δεκεμβρίου 2025. Η αντίληψή του για την εξουσία δεν αναγνωρίζει ηθικούς ή νομικούς περιορισμούς. Διαπραγματεύεται από θέση απόλυτης υπεροχής, χρησιμοποιώντας στρατιωτική και οικονομική ισχύ ως αφετηρία κάθε διαλόγου, με στόχο τη μέγιστη παραχώρηση και υποταγή. Το μοντέλο αυτό έχει ήδη εφαρμοστεί επιτυχώς απέναντι στην Ε.Ε. στο πεδίο του εμπορίου. Κάθε επίκληση δημοκρατικών κινήτρων πίσω από τις κινήσεις αυτές είναι προσχηματική.

2. Η αδυναμία απέναντι στην κατάχρηση ισχύος παράγει περισσότερη κατάχρηση. Η απλή συνδιαλλαγή δεν ανέκοψε τον Χίτλερ ούτε θα ανακόψει τον Πούτιν ή τον Τραμπ. Η Ε.Ε. οφείλει να επαναβεβαιώσει την ανεξαρτησία της. Αυτό προϋποθέτει νέες στρατηγικές συμμαχίες με δημοκρατικές δυνάμεις: τη συνεργασία των χωρών Mercosur (στη Νότια Αμερική), την Αφρικανική Ένωση, τον περιφερειακό οργανισμό κρατών ASEAN (στη Νοτιοανατολική Ασία), την Ιαπωνία, τον Καναδά, την Αυστραλία. Προϋποθέτει, επίσης, άμεση εκκίνηση διαδικασίας πολιτικής ομοσπονδοποίησης, παράλληλα με την οικοδόμηση ευρωπαϊκής αμυντικής ικανότητας και διπλωματίας ανεξάρτητης από τις ΗΠΑ.

Οι πολίτες στηρίζουν μαζικά τη δημιουργία ευρωπαϊκού στρατού και ενιαίας διπλωματίας - κάτι που μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω μιας ευρωπαϊκής ομοσπονδίας, ικανής να διασώσει τη δημοκρατία, την ειρήνη και την ελευθερία, με σεβασμό στην αυτονομία των κρατών-μελών.

3. Οι φιλοδοξίες του Τραμπ για αναβίωση του δόγματος Μονρόε και ηγεμονία στο «Δυτικό Ημισφαίριο» δεν περιορίζονται στην αμερικανική ήπειρο. Επεκτείνονται στη Γροιλανδία, σε τμήματα της Ευρώπης, της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και του Ειρηνικού. Ο Τραμπ φαίνεται να αναγνωρίζει μόνο δύο πρακτικούς περιορισμούς: τη Ρωσία και την Κίνα, πυρηνικές δυνάμεις στις οποίες παραχωρεί de facto ελευθερία δράσης σε διακριτές σφαίρες, υπό τον όρο μη αμφισβήτησης της δικής του - της ευρύτερης και ισχυρότερης.

Ως ευρωπαϊκοί λαοί γνωρίζουμε το τίμημα των αυταρχικών-ολοκληρωτικών καθεστώτων και των πολεμικών τυχοδιωκτισμών τους. Η ήπειρός μας έχει αφανίσει γενιές σε κύματα καταστροφής. Είναι ιστορικό καθήκον μας να ολοκληρώσουμε την ευρωπαϊκή ενοποίηση σε ομοσπονδία και να αποτρέψουμε την επιστροφή της ανθρωπότητας σε σκιές «Αποκάλυψης».

* Ο Θόδωρος Τσίκας είναι πολιτικός επιστήμονας-διεθνολόγος