Η μαύρη τρύπα
Παύλος Τσίμας, Τα Νέα, Δημοσιευμένο: 2007-10-20
Τον καιρό που ο Κ. Σημίτης ήταν πρωθυπουργός, ένας συνεργάτης του συνήθιζε να λέει πως «ο Σημίτης υπηρετεί το πρότζεκτ "εκσυγχρονισμός" επικεφαλής μιας κυβέρνησης, οι "εκσυγχρονιστικών πεποιθήσεων" υπουργοί της οποίας μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού- και περισσεύουν δάχτυλα...».
Μπορεί και να ήταν έτσι. Αλλά, σε κάθε περίπτωση, αυτές είναι ιστορίες του παρελθόντος. Πρόβλημα του παρόντος αποδεικνύεται η αδυναμία του ΠΑΣΟΚ να αντιμετωπίσει ορθολογικά την περίοδο 1996-2004, να αναστοχαστεί την εμπειρία και να την αντιμετωπίσει κριτικά. Η περίοδος 1996-2004 μοιάζει σαν μαύρη τρύπα, ένα σκοτεινό απωθημένο, που αποκλείει την ορθολογική, πολιτική αντιμετώπιση. Και κάθε φορά που το θέμα ανακύπτει, με οποιαδήποτε αφορμή, μια δίνη παθιασμένων αντιδράσεων ξεσπά, ξυπνούν αντιπάθειες και μίση αβυσσαλέα και η συζήτηση εκτρέπεται πάντα «επί προσωπικού».
Το θέμα, βέβαια, δεν είναι να αποδοθεί ιστορική δικαιοσύνη, να αποφασίσει το ΠΑΣΟΚ αν θα γράψει στην ιστορία του με χρυσά ή μελανά γράμματα την οκταετία, να καταδικαστούν ή να αποθεωθούν οι «εκσυγχρονιστές». Το θέμα είναι ότι όσο το ΠΑΣΟΚ αντιμετωπίζει την κυβερνητική του εμπειρία ως «απωθημένο», όσο δυσκολεύεται να εξορθολογίσει τη σχέση του μαζί της, και να την υπερβεί κριτικά, όχι μηδενιστικά, κάθε συζήτηση για τις αιτίες της ήττας του, για την υπέρβαση της υπαρξιακής του κρίσης και για ένα νέο πολιτικό σχέδιο θα περιπλέκεται «επί προσωπικού» και θα ματαιώνεται.
Η αλήθεια είναι ότι η σχέση του «όλου ΠΑΣΟΚ» με το εγχείρημα Σημίτη ήταν εξ αρχής προβληματική. Για τους μισούς ο «εκσυγχρονισμός» ήταν μια παρέκκλιση, μια δεξιά στροφή. Για τους άλλους μισούς ήταν, απλώς, μια σημαία ευκαιρίας που επέτρεπε τη διατήρηση στην εξουσία. «Δεν καταλαβαίνω τι του βρίσκουν, αλλά αφού η κοινωνία θέλει Σημίτη, Σημίτη θα της δώσουμε», ήταν η κυνική ατάκα ενός από τους «υποστηρικτές» του, στο συνέδριο του 1996. Οι «ομοϊδεάτες» ήταν μάλλον λίγοι. Κι είναι χαρακτηριστικό ότι όσα στελέχη έχουν σήμερα το θάρρος να υπερασπιστούν την περίοδο Σημίτη το κάνουν επικαλούμενοι το αδιαμφισβήτητο έργο- την ΟΝΕ, τα μεγάλα έργα, την ευρωένταξη της Κύπρου- με έναν αποϊδεολογικοποιημένο, χωρίς πολιτικό πρόσημο τρόπο. Ως εάν η διάκριση της αριστεράς από τη δεξιά και η υπεροχή της (ερωτήματα αναπάντητα και προς διερεύνηση) να ήταν η διαχειριστική, κυβερνητική επάρκεια.
Απουσιάζει από τη συζήτηση το αυτονόητο: πως η περίοδος 1996-2004 δεν ήταν ούτε απλώς μια «δεξιά στροφή» ούτε μόνον «η εποχή των μεγάλων έργων», δεν ήταν η περίοδος της «υποταγής στα διαπλεκόμενα», ούτε ο νέος χρυσούς αιών. Ήταν, προπάντων, μια προσπάθεια του ΠΑΣΟΚ να ευθυγραμμιστεί με την τάση που κυριαρχούσε στο ευρωπαϊκό τοπίο. Να βρει, στις πολλαπλά ιδιόμορφες ελληνικές συνθήκες, έναν ελληνικό «τρίτο δρόμο», ανάμεσα στην παραδοσιακή, προσηλωμένη στο κράτος σοσιαλδημοκρατία και τον φιλελεύθερο φονταμενταλισμό της αγοράς. Το ίδιο, πάνω-κάτω, αναζητούσε όλη η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία από το Λονδίνο ώς τη Στοκχόλμη κι από τη Ρώμη ώς το Βερολίνο. Οι σοσιαλιστές προσαρμόζονταν στον μετα-1989 κόσμο, αποδεχόμενοι τους κανόνες της αγοράς με μια δόση κοινωνικής ευαισθησίας, προσπαθούσαν να συνδυάσουν οικονομικό δυναμισμό, εκσυγχρονισμό του κοινωνικού κράτους, αλλά και έναν «εξανθρωπισμό του αναπόφευκτου». Το εγχείρημα συναντούσε παντού παρόμοιες εξ αριστερών αντιδράσεις- «Προδοσία!»- και είχε συγκρίσιμα αποτελέσματα: Οι σοσιαλιστές μετακινήθηκαν στο κέντρο, κέρδισαν πιστοποιητικά αποτελεσματικής διαχείρισης της νέας οικονομίας και είχαν, αλλού λιγότερο κι αλλού περισσότερο, καλές εκλογικές επιδόσεις.
Αλλά τώρα έχει έρθει παντού, ακόμη και στο Λονδίνο όπου οι Εργατικοί παραμένουν στην κυβέρνηση, η ώρα της κρίσης. Οι πολιτικές του «τρίτου δρόμου» κρίνονται αλλού θετικότερα κι αλλού αρνητικότερα, αλλά η κοινή ετυμηγορία είναι πως το εγχείρημα άγγιξε τα όριά του, ξεπεράστηκε. Πως η σοσιαλδημοκρατία πρέπει να επανεφεύρει πρόγραμμα και στόχους, να μετατοπίσει το στίγμα της, να επανασυνδεθεί με το ξεχασμένο, θεμελιώδες αίτημα της ισότητας και με την αγωνία των στρωμάτων που είναι απόλυτα, σχετικά ή συμβολικά «φτωχοί».
Ο κριτικός αυτός αναστοχασμός διεξάγεται με όρους παρεμφερείς, αλλού περισσότερο κι αλλού λιγότερο ριζοσπαστικά, σε όλη την Ευρώπη. Στην Ελλάδα μόνον η συζήτηση αυτή δυσκολεύεται. Ακριβώς επειδή οι καθ΄ ημάς σοσιαλιστές απωθούν την πολύτιμη πολιτική εμπειρία τους στον σκοτεινό χώρο του παθιασμένου κομματικού υποσυνείδητου...
Μπορεί και να ήταν έτσι. Αλλά, σε κάθε περίπτωση, αυτές είναι ιστορίες του παρελθόντος. Πρόβλημα του παρόντος αποδεικνύεται η αδυναμία του ΠΑΣΟΚ να αντιμετωπίσει ορθολογικά την περίοδο 1996-2004, να αναστοχαστεί την εμπειρία και να την αντιμετωπίσει κριτικά. Η περίοδος 1996-2004 μοιάζει σαν μαύρη τρύπα, ένα σκοτεινό απωθημένο, που αποκλείει την ορθολογική, πολιτική αντιμετώπιση. Και κάθε φορά που το θέμα ανακύπτει, με οποιαδήποτε αφορμή, μια δίνη παθιασμένων αντιδράσεων ξεσπά, ξυπνούν αντιπάθειες και μίση αβυσσαλέα και η συζήτηση εκτρέπεται πάντα «επί προσωπικού».
Το θέμα, βέβαια, δεν είναι να αποδοθεί ιστορική δικαιοσύνη, να αποφασίσει το ΠΑΣΟΚ αν θα γράψει στην ιστορία του με χρυσά ή μελανά γράμματα την οκταετία, να καταδικαστούν ή να αποθεωθούν οι «εκσυγχρονιστές». Το θέμα είναι ότι όσο το ΠΑΣΟΚ αντιμετωπίζει την κυβερνητική του εμπειρία ως «απωθημένο», όσο δυσκολεύεται να εξορθολογίσει τη σχέση του μαζί της, και να την υπερβεί κριτικά, όχι μηδενιστικά, κάθε συζήτηση για τις αιτίες της ήττας του, για την υπέρβαση της υπαρξιακής του κρίσης και για ένα νέο πολιτικό σχέδιο θα περιπλέκεται «επί προσωπικού» και θα ματαιώνεται.
Η αλήθεια είναι ότι η σχέση του «όλου ΠΑΣΟΚ» με το εγχείρημα Σημίτη ήταν εξ αρχής προβληματική. Για τους μισούς ο «εκσυγχρονισμός» ήταν μια παρέκκλιση, μια δεξιά στροφή. Για τους άλλους μισούς ήταν, απλώς, μια σημαία ευκαιρίας που επέτρεπε τη διατήρηση στην εξουσία. «Δεν καταλαβαίνω τι του βρίσκουν, αλλά αφού η κοινωνία θέλει Σημίτη, Σημίτη θα της δώσουμε», ήταν η κυνική ατάκα ενός από τους «υποστηρικτές» του, στο συνέδριο του 1996. Οι «ομοϊδεάτες» ήταν μάλλον λίγοι. Κι είναι χαρακτηριστικό ότι όσα στελέχη έχουν σήμερα το θάρρος να υπερασπιστούν την περίοδο Σημίτη το κάνουν επικαλούμενοι το αδιαμφισβήτητο έργο- την ΟΝΕ, τα μεγάλα έργα, την ευρωένταξη της Κύπρου- με έναν αποϊδεολογικοποιημένο, χωρίς πολιτικό πρόσημο τρόπο. Ως εάν η διάκριση της αριστεράς από τη δεξιά και η υπεροχή της (ερωτήματα αναπάντητα και προς διερεύνηση) να ήταν η διαχειριστική, κυβερνητική επάρκεια.
Απουσιάζει από τη συζήτηση το αυτονόητο: πως η περίοδος 1996-2004 δεν ήταν ούτε απλώς μια «δεξιά στροφή» ούτε μόνον «η εποχή των μεγάλων έργων», δεν ήταν η περίοδος της «υποταγής στα διαπλεκόμενα», ούτε ο νέος χρυσούς αιών. Ήταν, προπάντων, μια προσπάθεια του ΠΑΣΟΚ να ευθυγραμμιστεί με την τάση που κυριαρχούσε στο ευρωπαϊκό τοπίο. Να βρει, στις πολλαπλά ιδιόμορφες ελληνικές συνθήκες, έναν ελληνικό «τρίτο δρόμο», ανάμεσα στην παραδοσιακή, προσηλωμένη στο κράτος σοσιαλδημοκρατία και τον φιλελεύθερο φονταμενταλισμό της αγοράς. Το ίδιο, πάνω-κάτω, αναζητούσε όλη η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία από το Λονδίνο ώς τη Στοκχόλμη κι από τη Ρώμη ώς το Βερολίνο. Οι σοσιαλιστές προσαρμόζονταν στον μετα-1989 κόσμο, αποδεχόμενοι τους κανόνες της αγοράς με μια δόση κοινωνικής ευαισθησίας, προσπαθούσαν να συνδυάσουν οικονομικό δυναμισμό, εκσυγχρονισμό του κοινωνικού κράτους, αλλά και έναν «εξανθρωπισμό του αναπόφευκτου». Το εγχείρημα συναντούσε παντού παρόμοιες εξ αριστερών αντιδράσεις- «Προδοσία!»- και είχε συγκρίσιμα αποτελέσματα: Οι σοσιαλιστές μετακινήθηκαν στο κέντρο, κέρδισαν πιστοποιητικά αποτελεσματικής διαχείρισης της νέας οικονομίας και είχαν, αλλού λιγότερο κι αλλού περισσότερο, καλές εκλογικές επιδόσεις.
Αλλά τώρα έχει έρθει παντού, ακόμη και στο Λονδίνο όπου οι Εργατικοί παραμένουν στην κυβέρνηση, η ώρα της κρίσης. Οι πολιτικές του «τρίτου δρόμου» κρίνονται αλλού θετικότερα κι αλλού αρνητικότερα, αλλά η κοινή ετυμηγορία είναι πως το εγχείρημα άγγιξε τα όριά του, ξεπεράστηκε. Πως η σοσιαλδημοκρατία πρέπει να επανεφεύρει πρόγραμμα και στόχους, να μετατοπίσει το στίγμα της, να επανασυνδεθεί με το ξεχασμένο, θεμελιώδες αίτημα της ισότητας και με την αγωνία των στρωμάτων που είναι απόλυτα, σχετικά ή συμβολικά «φτωχοί».
Ο κριτικός αυτός αναστοχασμός διεξάγεται με όρους παρεμφερείς, αλλού περισσότερο κι αλλού λιγότερο ριζοσπαστικά, σε όλη την Ευρώπη. Στην Ελλάδα μόνον η συζήτηση αυτή δυσκολεύεται. Ακριβώς επειδή οι καθ΄ ημάς σοσιαλιστές απωθούν την πολύτιμη πολιτική εμπειρία τους στον σκοτεινό χώρο του παθιασμένου κομματικού υποσυνείδητου...
