Κρίσιμα, εύφλεκτα, τυφλά

Ηταν Φεβρουάριος του 2013 όταν ο Μαρκ Μαζάουερ, στο αμφιθέατρο του Deree, αναλύοντας το φαινόμενο της ανόδου της Χρυσής Αυγής, υπογράμμισε: «Πολλοί πολιτικοί υποτιμούν την άνοδό της και τη θεωρούν παροδικό φαινόμενο. Δεν είναι αλήθεια. Η ελληνική πολιτεία δεν δείχνει σημάδια ότι καταλαβαίνει τη σοβαρότητα της κατάστασης».

Οι μήνες που μεσολάβησαν επιβεβαίωσαν με τον χειρότερο τρόπο τις επισημάνσεις του Βρετανού ιστορικού. Η τελευταία εβδομάδα πύκνωσε με τον πιο οδυνηρό τρόπο τη συνθήκη μιας χώρας σε κρίση, στην οποία μια συμμορία εγκληματιών αφήνει το αποτύπωμά της στην κοινωνική και πολιτική ζωή.

Οι τελευταίες ημέρες ανέδειξαν και κάτι ακόμα, ήδη γνωστό, αλλά όχι σε αυτήν την ένταση: μια κοινωνία διαιρεμένη και κατακερματισμένη, που αν συνεχίσει να πορεύεται με τον ίδιο τρόπο, δύσκολα θα μπορέσει να σταθεροποιήσει τα όποια σημάδια ανόρθωσης. Η δημοσκοπική σταθεροποίηση της Χ.Α. ως τρίτου πόλου του πολιτικού συστήματος δεν αποθράσυνε μόνο τα νεοναζί μέλη της· τροφοδότησε ένα περιβάλλον ανισορροπίας, συγκρούσεων και καταστροφής.

Στα κοινωνικά κομμάτια και θρύψαλα δεν διακρίνεται η κρίσιμη εκείνη μάζα πολιτών που, προσβλέποντας αποκλειστικά στο δημόσιο συμφέρον, θα μπορέσει να άρει τη διαίρεση και την εμφυλιοπολεμική ατμόσφαιρα.

Η πολιτική ηγεσία μοιάζει εγκλωβισμένη σε έναν μικροπολιτικό μικρόκοσμο, εμφανίζοντας ως σχέδια εξόδου μεταρρυθμίσεις που συντάσσονται υπό καθεστώς πανικού και αφόρητης πίεσης των δανειστών.

Η δημοκρατία κλονίζεται στη γενέτειρά της. Τριγμοί όμως διαπιστώνονται και σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη. Σε μία από τις χώρες–προπύργια του κοινωνικού κράτους, την Ολλανδία, κατά την έναρξη της νέας κοινοβουλευτικής περιόδου, ο βασιλιάς Βίλεμ-Αλεξάντερ ξεκαθάρισε ότι πρέπει να «αποχαιρετήσουν το κοινωνικό κράτος που γνώριζαν». Λιγότερες δαπάνες για περίθαλψη και συνταξιοδότηση, στροφή στην ιδιωτική ασφάλιση.

Ο κόσμος αλλάζει, τα δεδομένα ανατρέπονται, η ομοψυχία, η ομαλότητα, η σταθερότητα ανήκουν σε ένα παρελθόν που, αν και δεν είναι μακρινό, φαίνεται οριστικό.

Και όμως· χωρίς ομοψυχία καμία επένδυση στο μέλλον, ψυχική ή υλική, δεν θα είναι βιώσιμη. Καμία ανάκαμψη δεν εδραιώνεται υπό τον διαρκή και υπαρκτό κίνδυνο της ανατροπής της.

Η περίοδος που διανύουμε είναι εξουθενωτικά κρίσιμη, εύφλεκτη, τυφλή. Με ιστορική μνήμη αλλά χωρίς ιστορική προοπτική, όπως έγραφε ο Μαζάουερ σε άρθρο του («Κ» 8/09): «...Η αναγέννηση της δημοκρατίας ευνοήθηκε από τα σκληρά διδάγματα και την ιστορική μνήμη – τη μνήμη των δεινών που προκάλεσαν ο φασισμός και ο ναζισμός, της πολιτικής βίας που ξεκίνησε στους δρόμους, αλλά επεκτάθηκε γρήγορα πέρα από εθνικά σύνορα και στρατούς, διχάζοντας ολόκληρες κοινωνίες. (...)

Σήμερα, οι μνήμες αυτές παραμένουν τόσο βαθιά χαραγμένες στο πολιτισμικό υποσυνείδητο της Ευρώπης, που η εξαφάνισή τους είναι αδύνατη. Ο φασισμός παραμένει, στο μεταξύ, κοντά μας. Η λιτότητα, όμως, αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία, από κοινού με την ηθική τύφλωση, από την οποία διακρίνονται πολλοί πολιτικοί. Νέοι δημαγωγοί αναδεικνύονται, υποσχόμενοι καλύτερο μέλλον και νέα τάξη, εκμεταλλευόμενοι τον υποβόσκοντα ρατσισμό, που ουδέποτε εξαφανίστηκε. Οσοι δεν διδάσκονται από την Ιστορία, είναι καταδικασμένοι να την επαναλάβουν. Αυτό δεν μου ακούγεται σωστό. Η μεγαλύτερη πιθανότητα δεν αφορά απλώς και μόνο την επανάληψη. Η απουσία ιστορικής προοπτικής στις μέρες μας σημαίνει ότι ξεχάσαμε τι πρέπει να εκτιμούμε και για τι πρέπει να αγωνιστούμε για να προστατεύσουμε».

Μήπως η σύγχυση δεν είναι βούτυρο στο ψωμί της Χ.Α.; Οσο το μέλλον θολώνει, τόσο το παρελθόν θα ορίζει το παρόν. Είτε ως εκδίκηση είτε ως νοσταλγία.