Σταθερότητα και ανάπτυξη χωρίς πολιτική;
Μιχάλης Παπαγιαννάκης, Ημερησία, Δημοσιευμένο: 2003-09-11
Η Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ), παιδί της οποίας είναι το ευρώ, περιείχε εκ γενετής και εξακολουθεί να περιέχει εντός της μιαν εκρηκτική αντίφαση. Ενώ δηλαδή θεσμοθετούσε το κοινό νόμισμα και έδινε την ενιαία εξουσία για τη διαχείριση του σε ένα ενιαίο ευρωπαϊκό θεσμό (την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα-ΕΚΤ), από την άλλη μεριά δεν προέβλεπε ενιαία οικονομική πολιτική και ενιαίο ευρωπαϊκό όργανο για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή της. Γι αυτό εξάλλου συχνά χαρακτηρίστηκε ως…ΝΕ (νομισματική ένωση) αφού το Ο (οικονομική) ουσιαστικά δεν υπάρχει...
Σίγουρα πάντως δεν μπορεί κανείς να διανοηθεί κοινό νόμισμα και 12 ή 15 ή 25 διαφορετικές, εν πάση περιπτώσει ασυντόνιστες πολιτικές ως προς τα δημοσιονομικά και το ισοζύγιο των δημόσιων Προϋπολογισμών, ενώ κάποιος…άλλος θα είχε επιφορτιστεί να φροντίζει τη σταθερότητα του κοινού νομίσματος (αυτός είναι ο μόνος στόχος της ΕΚΤ-κακώς, γιατί θα έπρεπε να συνυπάρχει με την ανάπτυξη και την πλήρη απασχόληση, αλλά αυτό είμαι μια άλλη ιστορία…) η οποία συναρτάται και με τα ελλείμματα ή πλεονάσματα των κρατών μελών. Φυσικά δεν θα μπορούσε επίσης κανείς να φανταστεί μιαν ενιαία οικονομική πολιτική να ασκείται από την ΕΚΤ ή κάποιο «τεχνικό» όργανο. Πρόκειται για κατεξοχήν πολιτική λειτουργία και μόνο πολιτικά θα μπορούσε να θεσμοθετηθεί και ασκηθεί, κάτι που για την ώρα παραμένει ζητούμενο.
Το αποτέλεσμα αυτών των αντιφάσεων ήταν το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης (ΣΣΑ) που αποφασίστηκε καταρχήν το 1997 (Άμστερνταμ). Πρόκειται για ένα υποκατάστατο της θεσμικής και πολιτικής λύσης που δεν ήταν δυνατό να αποφασιστεί ! Είναι μια συμφωνία ανάμεσα στα κράτη μέλη της ΟΝΕ τα οποία δεσμεύονται να συντονίζουν τις δημοσιονομικές πολιτικές τους και θέτουν ως στόχο τους να έχουν Προϋπολογισμούς που θα τείνουν να έχουν ισορροπία ή πλεόνασμα, κάτι παραπάνω δηλαδή από την διάταξη της Συνθήκης που προβλέπει έτσι κι αλλιώς ότι τα κράτη δεν πρέπει να έχουν "υπερβολικά ελλείμματα".
Τα κράτη μέλη συμφωνούν σε ένα σύστημα παρακολούθησης της διαδικασίας κατάρτισης των προϋπολογισμών τους και σε ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης όσων δεν σέβονται ή τείνουν να παραβούν τους στόχους που έχουν από κοινού εγκρίνει στο Συμβούλιο μετά από εισήγηση της Κομισιόν, στην οποία κάθε χρόνο όλοι υποβάλλουν προγράμματα για το πώς θα επιδιώξουν το στόχο της ισορροπίας ή του πλεονάσματος. Σε όποιον τείνει να αποκλίνει από τα συμφωνημένα απευθύνεται, από το Συμβούλιο (με ειδική πλειοψηφία) μια προειδοποίηση και μια σύσταση να πάρει διορθωτικά μέτρα. Αν τελικά το κράτος μέλος βρεθεί με έλλειμμα του Προϋπολογισμού του πάνω από 3% του ΑΕΠ του, τότε θεωρείται ότι έχει "υπερβολικό έλλειμμα", εκτός και αν αυτό το έλλειμμα οφείλεται σε έκτακτες περιστάσεις ή σε σημαντική οικονομική ύφεση (μείωση του ΑΕΠ πάνω από 2%...). Σε όποιον έχει υπερβολικό έλλειμμα γίνονται συστάσεις για να επανέλθει κάτω από το όριο του 3%. Εάν δεν συμμορφωθεί τότε προβλέπονται κυρώσεις: υποχρέωση να καταθέσει (άτοκα...) στην ΕΕ ένα σημαντικό ποσοστό του ΑΕΠ (μπορεί να φτάσει έως και 0,5 %). Το ποσό επιστρέφεται αν υπάρξουν διορθώσεις της πορείας, αλλιώς αν τα υπερβολικά ελλείμματα συνεχιστούν για δύο χρόνια, τότε η εν λόγω κατάθεση μεταβάλλεται σε...πρόστιμο, δηλαδή χάνεται για το κράτος παραβάτη.
Αυτό το σύστημα συντονισμού και διαχείρισης αποκλήθηκε κάποια στιγμή "ηλίθιο" από τον κ.Πρόντι, Πρόεδρο της Κομισιόν. Και από μιαν άποψη δεν είχε άδικο. Απαντά σε ένα βασικότατο ζήτημα που είναι η ανάγκη μιας κοινής οικονομικής πολιτικής που να πλαισιώνει και εγγυάται τη σταθερότητα του Ευρώ με τρόπο που είναι περισσότερο "τεχνικός" παρά πολιτικός. Τα ίδια τα όρια που θέτει (το 3% για το έλλειμμα, το 2% για την ύφεση που θα το "δικαιολογούσε"...) είναι εμπειρικά και αυθαίρετα, και βέβαια υιοθετήθηκαν γιατί κάπου θα έπρεπε να βασιστεί η κρίση της Επιτροπής και του Συμβουλίου ώστε να προχωρήσουν σε μέτρα, μια και δεν έχει θεσμοθετηθεί η πολιτική ενιαία διαχείριση των δημοσιονομικών της ΕΕ και των κρατών μελών, πράγμα που θα επέτρεπε να παίρνεται κάθε φορά απόφαση με πολιτικά κριτήρια και διαδικασίες. Έτσι όταν κράτη όπως η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία αντιμετωπίζουν σύνθετα προβλήματα ανάπτυξης και δημοσιονομικής διαχείρισης , είναι σχεδόν αδύνατο να αντιταχθεί στην επιχειρηματολογία τους η απλή επίκληση ενός ποσοστού, κι αυτό φυσικά ισχύει και για τα άλλα κράτη αν προκύψει παρόμοιο πρόβλημα. Και φτάνουμε να επικαλείται η Γαλλία τις αμυντικές δαπάνες της ή η Γερμανία να θυμίζει ότι το ΣΣΑ δεν είναι μόνο για σταθερότητα αλλά και για ανάπτυξη ! Να δούμε πόσα και ποιά κράτη θα τους πουν ότι αυτά είναι άλλά λόγια να αγαπιόμαστε και θα τις απειλήσουν με πρόστιμο που στην περίπτωση της Γαλλίας υπολογίζεται σε ...4 δισεκατομμύρια Ευρω!
Από μιαν άλλη άποψη η κρίση του κ.Πρόντι σηκώνει πολλή συζήτηση. Το "ηλίθιο" ΣΣΑ δεν έχει σήμερα άλλη , εναλλακτική λύση εκτός από μιαν ισχυρή πολιτική ενοποίηση της ΕΕ, με ένα είδος Υπουργείου Οικονομικών. Ζητήθηκε στη συντακτική Συνέλευση, σε αναλογία με το νέο θεσμό του Υπουργού Εξωτερικών, αλλά δεν υιοθετήθηκε. Η "λύση" της απλής κατάργησης του ΣΣΑ θα συμπαρέσυρε το Ευρω σε απίστευτες περιπέτειες, μιλώντας αισιόδοξα! Οι επιμέρους "βελτιώσεις" του ισχύοντος ΣΣΑ, που προτείνονται εδώ κι εκεί, σηκώνουν πολλή συζήτηση. Προτείνεται π.χ. να γίνουν πιο ελαστικές οι δεσμεύσεις για τα ελλείμματα όταν πρόκειται για χώρες που έχουν χαμηλό δημόσιο χρέος (που έχει περιθώρια να αυξηθεί από αυξημένα ελλείμματα τους), αλλά όχι για εκείνες που έχουν υψηλό δημόσιο χρέος όπως π.χ. η Ελλάδα. Οι πρώτες θα μπορούσαν έτσι ευκολότερα να λύνουν προβλήματα διαχείρισης και ανάπτυξης, οι δεύτερες όχι. Έξυπνο, αλλά τίθεται και το ερώτημα του πώς μια τέτοια αλλαγή του ΣΣΑ θα υπηρετούσε το Ευρω πέρα από τη διευκόλυνση κάποιων που δυσκολεύονται να κάνουν ουσιαστικές επιλογές και να πάρουν επώδυνες αποφάσεις στην πορεία των οικονομιών τους.
Όλοι καταλαβαίνουν φαντάζομαι ότι και σε αυτήν τη συζήτηση και διαμάχη αναδεικνύεται συγκεκριμένα και, θα πρόσθετα, δραματικά η θεσμική και πολιτική ανεπάρκεια της ΕΕ στο παρόν στάδιο ενοποίησης και η αλυσιτελής εμμονή των περισσότερων κρατών και των πολιτικών ηγεσιών μας σε ένα θεσμικό και πολιτικό μετεωρισμό ως προς το μέλλον της Ευρώπης, το κόστος του οποίου δεν έχει συνειδητοποιηθεί.
Σίγουρα πάντως δεν μπορεί κανείς να διανοηθεί κοινό νόμισμα και 12 ή 15 ή 25 διαφορετικές, εν πάση περιπτώσει ασυντόνιστες πολιτικές ως προς τα δημοσιονομικά και το ισοζύγιο των δημόσιων Προϋπολογισμών, ενώ κάποιος…άλλος θα είχε επιφορτιστεί να φροντίζει τη σταθερότητα του κοινού νομίσματος (αυτός είναι ο μόνος στόχος της ΕΚΤ-κακώς, γιατί θα έπρεπε να συνυπάρχει με την ανάπτυξη και την πλήρη απασχόληση, αλλά αυτό είμαι μια άλλη ιστορία…) η οποία συναρτάται και με τα ελλείμματα ή πλεονάσματα των κρατών μελών. Φυσικά δεν θα μπορούσε επίσης κανείς να φανταστεί μιαν ενιαία οικονομική πολιτική να ασκείται από την ΕΚΤ ή κάποιο «τεχνικό» όργανο. Πρόκειται για κατεξοχήν πολιτική λειτουργία και μόνο πολιτικά θα μπορούσε να θεσμοθετηθεί και ασκηθεί, κάτι που για την ώρα παραμένει ζητούμενο.
Το αποτέλεσμα αυτών των αντιφάσεων ήταν το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης (ΣΣΑ) που αποφασίστηκε καταρχήν το 1997 (Άμστερνταμ). Πρόκειται για ένα υποκατάστατο της θεσμικής και πολιτικής λύσης που δεν ήταν δυνατό να αποφασιστεί ! Είναι μια συμφωνία ανάμεσα στα κράτη μέλη της ΟΝΕ τα οποία δεσμεύονται να συντονίζουν τις δημοσιονομικές πολιτικές τους και θέτουν ως στόχο τους να έχουν Προϋπολογισμούς που θα τείνουν να έχουν ισορροπία ή πλεόνασμα, κάτι παραπάνω δηλαδή από την διάταξη της Συνθήκης που προβλέπει έτσι κι αλλιώς ότι τα κράτη δεν πρέπει να έχουν "υπερβολικά ελλείμματα".
Τα κράτη μέλη συμφωνούν σε ένα σύστημα παρακολούθησης της διαδικασίας κατάρτισης των προϋπολογισμών τους και σε ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης όσων δεν σέβονται ή τείνουν να παραβούν τους στόχους που έχουν από κοινού εγκρίνει στο Συμβούλιο μετά από εισήγηση της Κομισιόν, στην οποία κάθε χρόνο όλοι υποβάλλουν προγράμματα για το πώς θα επιδιώξουν το στόχο της ισορροπίας ή του πλεονάσματος. Σε όποιον τείνει να αποκλίνει από τα συμφωνημένα απευθύνεται, από το Συμβούλιο (με ειδική πλειοψηφία) μια προειδοποίηση και μια σύσταση να πάρει διορθωτικά μέτρα. Αν τελικά το κράτος μέλος βρεθεί με έλλειμμα του Προϋπολογισμού του πάνω από 3% του ΑΕΠ του, τότε θεωρείται ότι έχει "υπερβολικό έλλειμμα", εκτός και αν αυτό το έλλειμμα οφείλεται σε έκτακτες περιστάσεις ή σε σημαντική οικονομική ύφεση (μείωση του ΑΕΠ πάνω από 2%...). Σε όποιον έχει υπερβολικό έλλειμμα γίνονται συστάσεις για να επανέλθει κάτω από το όριο του 3%. Εάν δεν συμμορφωθεί τότε προβλέπονται κυρώσεις: υποχρέωση να καταθέσει (άτοκα...) στην ΕΕ ένα σημαντικό ποσοστό του ΑΕΠ (μπορεί να φτάσει έως και 0,5 %). Το ποσό επιστρέφεται αν υπάρξουν διορθώσεις της πορείας, αλλιώς αν τα υπερβολικά ελλείμματα συνεχιστούν για δύο χρόνια, τότε η εν λόγω κατάθεση μεταβάλλεται σε...πρόστιμο, δηλαδή χάνεται για το κράτος παραβάτη.
Αυτό το σύστημα συντονισμού και διαχείρισης αποκλήθηκε κάποια στιγμή "ηλίθιο" από τον κ.Πρόντι, Πρόεδρο της Κομισιόν. Και από μιαν άποψη δεν είχε άδικο. Απαντά σε ένα βασικότατο ζήτημα που είναι η ανάγκη μιας κοινής οικονομικής πολιτικής που να πλαισιώνει και εγγυάται τη σταθερότητα του Ευρώ με τρόπο που είναι περισσότερο "τεχνικός" παρά πολιτικός. Τα ίδια τα όρια που θέτει (το 3% για το έλλειμμα, το 2% για την ύφεση που θα το "δικαιολογούσε"...) είναι εμπειρικά και αυθαίρετα, και βέβαια υιοθετήθηκαν γιατί κάπου θα έπρεπε να βασιστεί η κρίση της Επιτροπής και του Συμβουλίου ώστε να προχωρήσουν σε μέτρα, μια και δεν έχει θεσμοθετηθεί η πολιτική ενιαία διαχείριση των δημοσιονομικών της ΕΕ και των κρατών μελών, πράγμα που θα επέτρεπε να παίρνεται κάθε φορά απόφαση με πολιτικά κριτήρια και διαδικασίες. Έτσι όταν κράτη όπως η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία αντιμετωπίζουν σύνθετα προβλήματα ανάπτυξης και δημοσιονομικής διαχείρισης , είναι σχεδόν αδύνατο να αντιταχθεί στην επιχειρηματολογία τους η απλή επίκληση ενός ποσοστού, κι αυτό φυσικά ισχύει και για τα άλλα κράτη αν προκύψει παρόμοιο πρόβλημα. Και φτάνουμε να επικαλείται η Γαλλία τις αμυντικές δαπάνες της ή η Γερμανία να θυμίζει ότι το ΣΣΑ δεν είναι μόνο για σταθερότητα αλλά και για ανάπτυξη ! Να δούμε πόσα και ποιά κράτη θα τους πουν ότι αυτά είναι άλλά λόγια να αγαπιόμαστε και θα τις απειλήσουν με πρόστιμο που στην περίπτωση της Γαλλίας υπολογίζεται σε ...4 δισεκατομμύρια Ευρω!
Από μιαν άλλη άποψη η κρίση του κ.Πρόντι σηκώνει πολλή συζήτηση. Το "ηλίθιο" ΣΣΑ δεν έχει σήμερα άλλη , εναλλακτική λύση εκτός από μιαν ισχυρή πολιτική ενοποίηση της ΕΕ, με ένα είδος Υπουργείου Οικονομικών. Ζητήθηκε στη συντακτική Συνέλευση, σε αναλογία με το νέο θεσμό του Υπουργού Εξωτερικών, αλλά δεν υιοθετήθηκε. Η "λύση" της απλής κατάργησης του ΣΣΑ θα συμπαρέσυρε το Ευρω σε απίστευτες περιπέτειες, μιλώντας αισιόδοξα! Οι επιμέρους "βελτιώσεις" του ισχύοντος ΣΣΑ, που προτείνονται εδώ κι εκεί, σηκώνουν πολλή συζήτηση. Προτείνεται π.χ. να γίνουν πιο ελαστικές οι δεσμεύσεις για τα ελλείμματα όταν πρόκειται για χώρες που έχουν χαμηλό δημόσιο χρέος (που έχει περιθώρια να αυξηθεί από αυξημένα ελλείμματα τους), αλλά όχι για εκείνες που έχουν υψηλό δημόσιο χρέος όπως π.χ. η Ελλάδα. Οι πρώτες θα μπορούσαν έτσι ευκολότερα να λύνουν προβλήματα διαχείρισης και ανάπτυξης, οι δεύτερες όχι. Έξυπνο, αλλά τίθεται και το ερώτημα του πώς μια τέτοια αλλαγή του ΣΣΑ θα υπηρετούσε το Ευρω πέρα από τη διευκόλυνση κάποιων που δυσκολεύονται να κάνουν ουσιαστικές επιλογές και να πάρουν επώδυνες αποφάσεις στην πορεία των οικονομιών τους.
Όλοι καταλαβαίνουν φαντάζομαι ότι και σε αυτήν τη συζήτηση και διαμάχη αναδεικνύεται συγκεκριμένα και, θα πρόσθετα, δραματικά η θεσμική και πολιτική ανεπάρκεια της ΕΕ στο παρόν στάδιο ενοποίησης και η αλυσιτελής εμμονή των περισσότερων κρατών και των πολιτικών ηγεσιών μας σε ένα θεσμικό και πολιτικό μετεωρισμό ως προς το μέλλον της Ευρώπης, το κόστος του οποίου δεν έχει συνειδητοποιηθεί.
