Η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση ως πολιτικό διακύβευμα

Σε μια εποχή που δοκιμάζεται από μια μακρόσυρτη αλληλουχία διαδοχικών κρίσεων –γεωπολιτικών, ενεργειακών, οικονομικών, κοινωνικών–, η πράσινη και η ψηφιακή μετάβαση παρουσιάζονται συχνά ως αναπόφευκτες τεχνοκρατικές διαδικασίες. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για βαθιά πολιτικά εγχειρήματα. Δεν αφορούν μόνο την τεχνολογία, την καινοτομία και τις επενδύσεις, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αναδιανέμονται σύνολα κόστους, οφέλη και ευκαιρίες στο εσωτερικό των κοινωνιών, στο ευρωπαϊκό και το διεθνές σύστημα.

Η λεγόμενη «δίκαιη μετάβαση», όσον αφορά τον ψηφιακό μετασχηματισμό και την ενεργειακή αλλαγή, την οποία επικαλούνται σχεδόν οι πάντες, προϋποθέτει κάτι πολύ περισσότερο από τεχνοκρατική αρτιότητα και αξιόπιστο σχεδιασμό πολιτικών. Προϋποθέτει κοινωνική αποδοχή, πολιτική εμπιστοσύνη και δημοκρατική νομιμοποίηση.

Ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι πολίτες με υψηλότερη πολιτική συμμετοχή και αίσθηση ένταξης στο πολιτικό σύστημα αποδέχονται ευκολότερα πολιτικές πράσινης μετάβασης οι οποίες, σε σύγκριση με τις πολιτικές ψηφιακού μετασχηματισμού, είναι εκείνες που συναντούν τον μικρότερο βαθμό κοινωνικής αποδοχής (Παπαδούδης, Δεμερτζής κ.ά. 2025). Αντιθέτως, όταν οι μεταρρυθμίσεις βιώνονται ως επιβολή «από τα πάνω», ακόμη και τεχνικά άρτιες πολιτικές κινδυνεύουν να αποτύχουν, τροφοδοτώντας καχυποψία και κοινωνική αντίδραση.

Στην πράσινη μετάβαση, το βασικό ερώτημα παραμένει: Ποιος επωμίζεται το κόστος και ποιος ωφελείται. Επιπλέον, στην ψηφιακή μετάβαση, το κρίσιμο δεν είναι μόνο οι ίδιες οι πολιτικές αλλά και η ταχύτητα υιοθέτησης νέων ψηφιακών τεχνολογιών, όπως και η ισότητα πρόσβασης σε αυτές. Το ψηφιακό χάσμα, που μπορεί να είναι γεωγραφικό, κοινωνικό, εκπαιδευτικό αλλά και γενεακό/ηλικιακό, απειλεί να μετατρέψει την καινοτομία σε μηχανισμό αναπαραγωγής αλλά και δημιουργίας νέων ανισοτήτων. Μια δίκαιη μετάβαση, επομένως, σημαίνει μετασχηματισμό με ανθεκτικότητα, πρόσβαση, συμπερίληψη και δημοκρατική νομιμοποίηση.

Η ανθεκτικότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε συνθήκες πολυκρίσεων, στις οποίες ο κίνδυνος αναδίπλωσης σε επίπεδο πολιτικών είναι υπαρκτός. Η ενεργειακή και ψηφιακή μετάβαση δεν εξελίσσονται σε κενό πολιτικής. Η σταθερότητα κανόνων και η συνέχεια πέρα από κυβερνητικούς κύκλους αποτελούν sine qua non της ανθεκτικότητας που προϋποθέτει την ύπαρξη πολιτικών που αντέχουν στο χρόνο.

Ειδικότερα, σε περιόδους πολυκρίσεων, όπως αυτή που διανύουμε, παρατηρείται συχνά αναδίπλωση πολιτικών που μέχρι πρότινος θεωρούνταν δεδομένες, όπως η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα και η προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, αλλά και οι επενδύσεις σε ανοιχτές ψηφιακές υποδομές. Η πρόκληση είναι οι μεταβάσεις αυτές να σχεδιαστούν με τρόπο ώστε να είναι ανθεκτικές για να αντέχουν σε πιέσεις και αναταράξεις, χωρίς να αναδιπλώνονται ή να μετακυλίουν δυσανάλογα το βάρος σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, περιοχές ή μελλοντικές γενιές.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ελληνική περίπτωση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η Ελλάδα αναπτύσσεται ταυτόχρονα ως περιφερειακός κόμβος ενέργειας και δεδομένων: Από τις ανανεώσιμες πηγές και τις ενεργειακές υποδομές έως τα data centers, τις AI υποδομές και τις ψηφιακές υπηρεσίες. Αυτή η εξέλιξη αυξάνει μεν τη γεωπολιτική σημασία της χώρας και βελτιώνει επιμέρους οικονομικούς της δείκτες, αλλά εντείνει ταυτόχρονα και την πίεση προσαρμογής της στα στρατηγικά συμφέροντα των μεγάλων πολυεθνικών της ψηφιακής οικονομίας με όρους που δεν είναι πάντοτε συμμετρικοί.

Πρόκειται μεν για επενδύσεις αναγκαίες που προσφέρουν αναμφίβολα ευκαιρίες στην ελληνική οικονομία και αγορά εργασίας με όρους εισροής κεφαλαίων, τεχνογνωσίας, αναβάθμισης υποδομών και νέων θέσεων εργασίας. Ταυτόχρονα, όμως, οι εξελίξεις αυτές ενέχουν τον κίνδυνο μεταφοράς κρίσιμων ψηφιακών και ενεργειακών υποδομών σε ιδιωτικούς παρόχους με ασύμμετρη ισχύ, δημιουργώντας εξαρτήσεις που σε περιόδους ομαλότητας μπορεί να φαίνονται ανώδυνες, αλλά σε περιόδους κρίσης μετατρέπονται σε παράγοντα ευαλωτότητας.

Με δεδομένο ότι η ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού και των δεδομένων έχει πλέον αποκτήσει σαφή γεωπολιτικό χαρακτήρα, η ανθεκτικότητα και η διατήρηση ισορροπίας δυνάμεων αναδεικνύονται σε βασικά ζητούμενα του σχεδιασμού της πράσινης και ψηφιακής μετάβασης.

Για την Ελλάδα, το κρίσιμο ερώτημα στην παρούσα φάση δεν είναι απλώς αν θα προσελκύσει μεγάλους παίκτες, αλλά με ποιους όρους, με ποιες ρυθμιστικές εγγυήσεις και με ποιον βαθμό δημοσίου ελέγχου. Στην εποχή της πολυκρίσης, η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση της χώρας είναι ταυτόχρονα ευκαιρία αναβάθμισης και πεδίο νέων εξαρτήσεων. Το διακύβευμα δεν είναι τεχνικό, αλλά πολιτικό: Αν οι υποδομές και οι επενδύσεις θα μεταφραστούν σε κοινωνική ανθεκτικότητα και δημόσιο όφελος ή αν θα παγιώσουν μια νέα μορφή ευαλωτότητας στο πλαίσιο της αναπτυξιακής στρατηγικής.

---

(*) Η Βασιλική Γεωργιάδου είναι Καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Διευθύντρια και Πρόεδρος του ΔΣ του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ)

Βιβλιογραφική αναφορά: Παπαδούδης, Γ., Δεμερτζής, Ν. κ.ά., Η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση στην Ελλάδα. Έκθεση ερευνητικών αποτελεσμάτων, ΕΚΚΕ και Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2025.