Μετά τον Αλέξη

Η αποχώρηση του Αλέξη Τσίπρα είναι πράξη αυτοσεβασμού. Και δίκαιη πράξη απέναντι σε μια μακρά πορεία που, παρά τις ισχυρές αρνητικές πλευρές της, συνδέθηκε με μια μεγάλη συλλογική προσδοκία και με επιτεύγματα, όπως η ρύθμιση του χρέους και η συνθήκη των Πρεσπών, που επηρεάζουν θετικά τη χώρα στη μέση και, ίσως, στη μακρά διάρκεια.

Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, δεν είναι γνωστοί οι υποψήφιοι που θα διεκδικήσουν την ηγεσία του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Αν ήταν, το κείμενο αυτό δεν θα γραφόταν. Στόχος είναι να περιγραφεί το στρατηγικό πεδίο εντός του οποίου η νέα ηγεσία θα κληθεί να δράσει.

Απώλεια κυβερνητικής κλίσης

Η Ν.Δ. κέρδισε γιατί ήταν καλύτερη. Η βύθιση, όμως, του ΣΥΡΙΖΑ στο 17,83%, η απώλεια 13,7 μονάδων σε σχέση με την επίδοση του 2019 και του περίπου 50% της εκλογικής ισχύος του συγκριτικά με τον Σεπτέμβριο του 2015 είναι πολύ βαρύ γεγονός. Αν στη χώρα μας υπήρχε ένα σταθερό σύστημα απλής αναλογικής, το ποσοστό του 17,83% δεν θα εμπόδιζε τον ΣΥΡΙΖΑ να έχει σημαντικό ρόλο στην πολιτική ζωή. Σε ένα εκλογικό σύστημα όμως με ισχυρά πλειοψηφικά χαρακτηριστικά, όπως είναι η ενισχυμένη αναλογική, το 17,83% συνεπάγεται απώλεια –προσωρινή ή μόνιμη– της κυβερνητικής-πλειοψηφικής κλίσης του κόμματος. Αυτό είναι το μεγάλο γεγονός των εκλογών του 2023. Το δεύτερο εκλογικά κόμμα δεν συγκροτεί πλέον τον δεύτερο πόλο του ελληνικού δικομματισμού – διότι απλώς δικομματισμός, έστω μέχρι την επόμενη εκλογική αναμέτρηση, δεν υπάρχει.

Το σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής ευνοεί τη διαμόρφωση μεγάλων κομμάτων με οιονεί κυβερνητικό status. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι συνεπώς πιθανό να παραμείνει επί πολύ σε ποσοστά γύρω στο 18%. Είτε θα αποκτήσει εκ νέου ανοδική δυναμική –αυξάνοντας το προβάδισμά του απέναντι στο τρίτο κόμμα– είτε, αργά ή γρήγορα, θα κατακρημνιστεί, χάνοντας το status του δεύτερου κόμματος. Η απειλή νέας βύθισης είναι η πρώτη πρόκληση που θα κληθεί να διαχειριστεί η νέα ηγεσία.

Στρατηγική ήττα;

Ο ΣΥΡΙΖΑ μαζί με την απώλεια του κυβερνητικού status απώλεσε και το μεγάλο «κοινωνιολογικό» πλεονέκτημα που είχε στις πιο λαϊκές περιφέρειες, ιδιαίτερα της Αττικής. Αυτό το πλεονέκτημα του προσέδιδε μια ζωτικότητα που έχουν εδώ και καιρό χάσει τα αντίστοιχου μεγέθους σοσιαλδημοκρατικά κόμματα στην Ε.Ε. Οι απώλειες (σε σύγκριση με το 2019) 17,47 μονάδων στον Δυτικό Τομέα Αθηνών, 18,86 μονάδων στη Β΄ Πειραιώς και 20,41 μονάδων στην εκλογική περιφέρεια Δυτικής Αττικής –απώλειες σε όλες τις περιπτώσεις μεγαλύτερες της μείωσης του εθνικού ποσοστού– είναι απλώς ενδεικτικές. Η υποχώρηση μεταξύ των μισθωτών του δημόσιου τομέα (-15,5 μονάδες σε σχέση με το 2019), των ανέργων (-22,6), των φοιτητών (-21 μονάδες) και των νέων 17-24 ετών (-18,7) είναι επίσης ενδεικτική της μεγάλης φθοράς του ΣΥΡΙΖΑ σε ομάδες παραδοσιακά φιλικές προς αυτόν. Στο δε σύνολο των περιφερειών της χώρας, η εικόνα του δεν είναι καλή.

Εντούτοις, δεν υπάρχει στρατηγική ήττα χωρίς στρατηγικό νικητή. Η στρατηγική ήττα του ΣΥΡΙΖΑ (δραματική συγκρινόμενη με τη δυναμική της Ν.Δ.) είναι ατελής όταν αναγιγνώσκεται υπό το φως των επιδόσεων του σημερινού ΠΑΣΟΚ. Η θέση του ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι αντίστοιχη με αυτήν της Ενωσης Δημοκρατικού Κέντρου το 1977 ή με εκείνη του ΠΑΣΟΚ τον Μάιο 2012.

Η στασιμότητα-έκπληξη του ΠΑΣΟΚ στις εκλογές του Ιουνίου (+ 0,38%) κρύβει, βέβαια, μια πιο απειλητική (για τον ΣΥΡΙΖΑ) εκλογική γεωγραφία σε σχέση με την απειλή που αντιπροσωπεύει το περιορισμένο εθνικό ποσοστό του (δεν μπορώ να υπεισέλθω σε λεπτομέρειες εδώ). Οχι όμως τόσο απειλητική. Η πολύ χαμηλότερη του εθνικού μέσου όρου πρόοδος του ΠΑΣΟΚ στις πιο λαϊκές εκλογικές περιφέρειες της Αττικής και στην Α΄ Θεσσαλονίκης, αλλά και η υψηλότερη του εθνικού μέσου όρου, αλλά όχι δυναμική, διείσδυσή του σε πολιτικά εμβληματικές περιφέρειες, όπως η Αχαΐα και η Αιτωλοακαρνανία, κάθε άλλο παρά δείχνουν οδοστρωτήρα που ζεσταίνει τις μηχανές του για να σαρώσει.

Τα προηγούμενα δίνουν ανάσες στον ΣΥΡΙΖΑ. Και χρόνο, όχι όμως πολύ, για τη μετάβασή του στη νέα κατάσταση. Δίνουν πάντως και υλικό που θα πρέπει να προβληματίσει τη νέα ηγεσία, την όποια νέα ηγεσία, της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Γιατί το «Δικαιοσύνη παντού» δεν πέρασε στα πιο λαϊκά προάστια; Γιατί ένα κόμμα «μισθωτών» έχει τόσο χαμηλά ποσοστά στους μισθωτούς του δημόσιου ή ιδιωτικού τομέα; Γιατί εξακολουθεί να αποδοκιμάζεται η οικονομική του φιλοσοφία από τα ελεύθερα επαγγέλματα και το μικρό επιχειρείν;

Διπλή πίεση στο Κέντρο

Η καθιέρωση του ΠΑΣΟΚ, ήδη από τις εκλογές του 2019, ως σταθερού και ιδεολογικά ενδιάμεσου πόλου μεταξύ των δύο «μεγάλων» έτεινε να περιορίσει δομικά τη συγκέντρωση επιρροής γύρω από το προπορευόμενο στο εσωτερικό των μη δεξιών δυνάμεων κόμμα, δηλαδή τον ΣΥΡΙΖΑ – κάτι που ίσχυε πολύ λιγότερο στις δύο εκλογές του 2015. Επιπλέον, η σταθεροποίηση του ΠΑΣΟΚ καθιστούσε στρατηγικά πιο δύσκολη την απευθείας μετακίνηση ψηφοφόρων μεταξύ Ν.Δ. και ΣΥΡΙΖΑ (που δεν ήταν πλέον όμοροι χώροι όπως ήταν παλαιά το ιστορικό δίδυμο Ν.Δ.-ΠΑΣΟΚ). Τα προηγούμενα μείωναν την ικανότητα του ΣΥΡΙΖΑ, ως του κύριου μη δεξιού πόλου, να αποκτά θέση υπεροχής απέναντι στη Ν.Δ.

Το ίδιο επιχείρημα, με άλλο τρόπο, θα μπορούσε να διατυπωθεί ως εξής: η σχετικά ισχυρή παρουσία του ΠΑΣΟΚ (όταν ήταν ακόμη στο 8,10%) επέβαλε στον ΣΥΡΙΖΑ (του 31,53%) να επιδεικνύει περισσότερο ταλέντο, περισσότερη ευελιξία και να επινοεί περισσότερες υπερέχουσες ιδέες σε σύγκριση με τον παλαιό κεντρικό αντιδεξιό πόλο (το ιστορικό ΠΑΣΟΚ των Ανδρ. Παπανδρέου και Κ. Σημίτη) για να επιτύχει το ίδιο αποτέλεσμα (την κυβερνητική εναλλαγή).

Φυσικά, η πρώην ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ, μη κατανοώντας την αλλαγή στη μικρομηχανική του ανταγωνισμού, όχι μόνο δεν ανέβασε τον πήχυ για την ίδια, περιοριζόμενη στην εύκολη αντιπολίτευση, αλλά άφησε φαινόμενα όπως ο «πολακισμός» και ο συνεχής καταγγελτικός λόγος να ανθήσουν. Ετσι, και η στοχευμένη διείσδυση της Ν.Δ. στον «μεσαίο χώρο» και η ανάκαμψη του ΠΑΟΚ διευκολύνθηκαν σημαντικά.

Με τον ΣΥΡΙΖΑ στο 17,83% και το ΠΑΣΟΚ στο 11,84%, η εξασθένηση της ανταγωνιστικής ικανότητας του ΣΥΡΙΖΑ γίνεται πολύ βαριά. Πλέον, η νέα συνθήκη διπλής πίεσης στο Κέντρο και από το Κέντρο (και από το ΠΑΣΟΚ και από τη Ν.Δ.) δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Η εύκολη απάντηση ενός επικοινωνιολόγου θα ήταν «στροφή στο Κέντρο!». Μόνο που αυτή η απάντηση δεν λαμβάνει υπόψη τις ριζοσπαστικές όψεις της ταυτότητας του ΣΥΡΙΖΑ. Οι υποψήφιοι που σκέπτονται την εκλογική ανάκαμψη, αν θα υπάρξουν τέτοιοι, και όχι απλώς την ενδοκομματική κυριαρχία, δεν θα μπορέσουν να αποφύγουν το πρόβλημα μιας στρατηγικής μεταρρυθμίσεων ικανής να είναι ελκτική και στα αριστερά και στο Κέντρο. Δεν θα μπορέσουν επίσης να αποφύγουν το πρόβλημα του αριστερού εκσυγχρονισμού, χαρίζοντας το «σύγχρονο» στη Ν.Δ. και στο ΠΑΣΟΚ, όπως έκανε η ηγεσία Τσίπρα. Οσες αριστερές κορώνες και αν ακουστούν, η νέα δομή του εκλογικού ανταγωνισμού έχει τη δική της λογική.

Το σοκ των ηγεσιών

Εχω παρατηρήσει πολλά κόμματα στην Ευρώπη που ηττώνται γιατί είναι ριζοσπαστικά και άλλα γιατί είναι μετριοπαθή. Κόμματα, ωστόσο, που ηττώνται γιατί προκαλούν ριζοσπαστικό θόρυβο χωρίς να προτείνουν τίποτε το ιδιαίτερα αριστερό –οι δομικές μεταρρυθμίσεις που προτάθηκαν από τον ΣΥΡΙΖΑ ήταν ελάχιστες και λιγότερο προωθημένες από αντίστοιχες σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων στην Ευρώπη– δεν έχω συναντήσει πολλά. Η fantasmée ριζοσπαστικότητα που υιοθέτησε το σύνολο της συριζαϊκής παράταξης, μαζί με τον περιορισμένο επαγγελματισμό, την υποβάθμιση των επεξεργασιών βάθους και τη μη ανανέωση του πολιτικού προσωπικού, ώθησαν το σύνολο του συστήματος ΣΥΡΙΖΑ σε χαμηλές πτήσεις, τόσο ιδεολογικά και προγραμματικά όσο και εκλογικά. Ετσι, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ άντεξε όσο κανένα κυβερνητικό κόμμα στις πιέσεις των μνημονίων, αυτοκτόνησε στην αντιπολίτευση. Η ευθύνη του Αλέξη Τσίπρα υπήρξε κεντρική σε αυτό το ναυάγιο.

Ο κίνδυνος για τον σημερινό ΣΥΡΙΖΑ είναι η αδιαφορία του κοινού. Να σε μισούν λιγότερο γιατί δεν σε φοβούνται αρκετά και να σε αγαπούν λιγότερο γιατί δεν σε μετράνε αρκετά. Βέβαια, το σίριαλ της διαδοχής, που τώρα ξεκινάει, θα αυξήσει το ενδιαφέρον της εξέδρας. Και θα έχει πολλά επεισόδια. Η δε αλλαγή ηγεσίας θα εκτονώσει τη μιζέρια. Η πραγματική μάχη, όμως, θα είναι αυτή μεταξύ της νέας ηγεσίας του ΣΥΡΙΖΑ και του Νίκου Ανδρουλάκη. Εκεί θα κριθεί το παιγνίδι της κυριαρχίας στην Κεντροαριστερά – Αριστερά.

* Ο κ. Γεράσιμος Μοσχονάς είναι καθηγητής Συγκριτικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.