Το επίμονο παρελθόν του εμφυλίου πολέμου

Τελικά το παρελθόν είναι επίμονο. Αλλιώς πώς να εξηγήσεις τον θόρυβο που ξεσηκώθηκε από δύο «εκδρομές» στον Γράμμο; Η πρώτη αφορά την αρχικώς προαναγγελθείσα συμμετοχή του υφυπουργού Εθνικής Αμυνας Αλκ. Στεφανή ως εκπροσώπου του πρωθυπουργού και της κυβέρνησης σε επετειακό μνημόσυνο της Ενωσης Αποστράτων Αξιωματικών Στρατού «υπέρ πεσόντων του Ελληνικού Στρατού». Η δεύτερη σχετίζεται με το κάμπινγκ που οργάνωσε στον Γράμμο η Νεολαία του ΣΥΡΙΖΑ.

Η συμμετοχή ενός εκπροσώπου της κυβέρνησης σε εκδήλωση που κατά κόρον κυριαρχείται ιδεολογικά από την Ακρα Δεξιά συνιστά αναμφίβολα αξιομνημόνευτο γεγονός.

Για καιρό, εξάλλου, η Κεντροδεξιά έπαιρνε αποστάσεις από το «βαθύ κράτος» του ακροδεξιού κόσμου, εκφράζοντας μεν τον πυρήνα της παράταξης των νικητών του Εμφυλίου, αλλά επιδιώκοντας παράλληλα να λειτουργήσει και ως φορέας ενότητας του έθνους.

Νικήτρια παράταξη στον Εμφύλιο μεν, αλλά και βασική υπεύθυνη για τη μετεμφυλιακή «καχεκτική δημοκρατία» και το παρακράτος που οδήγησε στη δικτατορία των συνταγματαρχών, η μεταπολιτευτική Δεξιά αντιλήφθηκε το πρόβλημα. Η απεμπλοκή από τον θρόνο, η μετακίνηση προς το Κέντρο και η υπέρβαση της διαίρεσης του Εμφυλίου αποτέλεσαν απαραίτητα συστατικά για τον μετασχηματισμό της παλαιομοδίτικης εθνικοφροσύνης σε σύγχρονη ευρωπαϊκή Κεντροδεξιά.

Η «επιστροφή» της στις αλπικές κορυφές του Γράμμου θα συνιστούσε αναμφίβολα μια αρνητική εξέλιξη. Αντανακλώντας ευαισθησίες για ειδικές εκλογικές πελατείες, θα απέπνεε ανασφάλεια έναντι του ακροδεξιού ακροατηρίου και θα έστελνε λάθος μηνύματα τη λάθος στιγμή. Ορθώς το ξανασκέφτηκε.

Οι νέοι του ΣΥΡΙΖΑ, πάλι, χρησιμοποίησαν αφελώς τους συμβολισμούς για να προκαλέσουν την ηγεσία του κόμματός τους. Η ροή του ΣΥΡΙΖΑ προς τη σοσιαλδημοκρατία και η εκβολή του στα εδάφη της Κεντροαριστεράς οπωσδήποτε δυσαρέστησαν αρκετές από τις ρομαντικές νεανικές καρδιές – αν και φοβούμαι πως περισσότερο ενοχλούνται και ανησυχούν μερικοί όψιμοι συντηρητικοί. Υπενθυμίζοντας στην ηγεσία τις επαναστατικές καταβολές του κόμματος, επιχείρησαν να στείλουν μήνυμα ριζοσπαστικότητας. Επικαλούμενοι όμως ένα σταλινικό-διχαστικό παρελθόν, έστειλαν ένα μήνυμα που δεν θα βρει παραλήπτη. Δυστυχώς γι’ αυτούς τους ρομαντικούς νέους, το να πιστεύεις πως θα ανακόψεις τη ροή ενός κόμματος εξουσίας προς τη πολυσυλλεκτικότητα ισοδυναμεί με το να θέλεις να σταματήσεις τον Δούναβη με τα χέρια σου.

Η ιδέα της χρήσης του Γράμμου για ξεκαθάρισμα ενδοπαραταξιακών λογαριασμών ανήκει, πάντως, αλλού· στο ΚΚΕ. Από τα μέσα του ’90, και αφού προηγήθηκε η κατάρρευση της ΕΣΣΔ και η διάσπαση του κόμματος, το ΚΚΕ έσπασε τη μακρόχρονη σιωπή της Αριστεράς για τον Εμφύλιο.

Σε μια προφανή προσπάθεια να διαφοροποιηθεί από τα κόμματα Κεντροαριστεράς, που στη δημόσια σφαίρα έδωσαν έμφαση στην προβολή μιας απαλλαγμένης από εμφύλιες συγκρούσεις Εθνικής Αντίστασης, το ΚΚΕ μετατόπισε το βάρος της ιστορικής του αφήγησης στον Εμφύλιο.

Τελετές, εκδρομές, πορείες, κάμπινγκ, ανεγέρσεις μνημείων έως και εκδόσεις ταξιδιωτικών οδηγών για τον Γράμμο πραγματοποιήθηκαν. Μέσω της ανάδειξης της μνήμης του Εμφυλίου και της διατράνωσης της «προσωρινότητας» της ήττας του 1949, το ΚΚΕ δηλώνει την ύπαρξή του. Το «δέος και περηφάνια για τα τρία χρόνια 1946-1949» αποτελεί έκτοτε καθημερινή πράξη υπεράσπισης του κόμματος, υπόμνησης των αγώνων του και υπενθύμιση πως η ιστορία του δεν έχει τελειώσει.

Το ΚΚΕ συναγωνίζεται επαξίως το μετεμφυλιακό κράτος των νικητών σε επετειακές εκδηλώσεις. Τα «προσκυνήματα» στον «άπαρτο Γράμμο και στο απάτητο Βίτσι» και «οι πορείες κόντρα στη λήθη» πλήθυναν. Οι ανεγέρσεις μνημείων διαδέχονται η μία την άλλη. Το 1996, η Αλέκα Παπαρήγα εγκαινίασε το πρώτο μνημείο στον Γράμμο, στη Λυκόραχη.

Ακολούθησε η ανέγερση και άλλων μνημείων: τον Μάρτιο του 2006 στη Φλώρινα για να τιμηθεί η μάχη της Φλώρινας, τον Ιούλιο του 2008 στο χωριό Πύλη, στο Βίτσι, και τον Σεπτέμβριο του 2008 εκ νέου στη Λυκόραχη. Το τελευταίο μνημείο επιβλητικό σε μέγεθος έχει τοποθετημένα μπροστά του ένα πολυβόλο και έναν όλμο· δίπλα του μια πιστή απομίμηση πολυβολείου του ΔΣΕ. Αν συνεχίσει έτσι, ο Γράμμος θα γίνει το «Τζουράσικ Παρκ» του Εμφυλίου.

Στην πραγματικότητα, νικητές και ηττημένοι του Εμφυλίου διαθέτουν κοινές μνημονικές στρατηγικές: έχουν επιλεκτική μνήμη προκειμένου να θυμούνται ό,τι βολεύει και να ξεχνούν ό,τι προκαλεί αμηχανία. Υπερβάλλουν και ωραιοποιούν όψεις του παρελθόντος, ρομαντικοποιώντας μια τραγωδία. Και τέλος, αποποιούνται κάθε ευθύνη αποδίδοντας το αποκλειστικό φταίξιμο στους αντιπάλους τους, τόσο για το ξέσπασμα της σύγκρουσης όσο και για τις κτηνωδίες που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκειά της.

Ο Εμφύλιος προκάλεσε αναρίθμητα δεινά, μόνο δεινά. Χάθηκαν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι. Το βίωμα του θανάτου, του φόβου και του εξευτελισμού, της οικονομικής καταστροφής, της φυλακής, της εξορίας, της προσφυγιάς, της διάλυσης των οικογενειών, του βίαιου αποχωρισμού είχε για εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους, γυναίκες, άνδρες ακόμη και παιδιά, κυρίως για τα παιδιά, καθοριστική επίδραση στη ζωή τους.

Για τους ηττημένους, ιδιαίτερα, οι συνέπειες ήταν ασύγκριτα οδυνηρότερες. Υποχρεώθηκαν να ζουν, για δεκαετίες, στον φόβο και στη σιωπή. Η διπλωμένη προς τα μέσα εφημερίδα, για να μην φαίνεται ο τίτλος της, και η γονική συμβουλή «μην μπλέκεις μ’ αυτά» συνόδευσαν τουλάχιστον δύο γενιές ανθρώπων. Η ενέργεια, εξάλλου, που κατανάλωσαν στον «πόλεμο της μνήμης» με τους νικητές μαρτυρεί αυτό το βαθύ τραύμα. Χρειάστηκε να φτάσουμε στη δεκαετία του ’80 ώστε οι ηττημένοι να απαλλαγούν από τους φόβους τους και να πάρουν «τη ρεβάνς τους».

Δεν χωρεί αμφιβολία, το παρελθόν και τα σύμβολά του είναι επίμονα. Η πολιτική, λέγεται, πως συνιστά και διαχείριση συμβόλων. Το πρόβλημα στην Ελλάδα είναι πως τα σύμβολα δείχνουν να θέλουν να υποκαταστήσουν την πολιτική. Συχνά φαίνεται πως αποτελούν το μόνο περιεχόμενό της.