Θρησκεία και Αριστερά

1.Σε ό,τι αφορά τη θρησκεία, οι περισσότεροι αριστεροί διανοητές ακολουθούν τη μαρξιστική θεωρία. Γιʼ αυτούς η θρησκεία είναι μια ανθρώπινη κατασκευή, μια αλλοτρίωση, η οποία νομιμοποιείται από τη συντηρητική τάξη που τη βλέπει ως ένα αποτελεσματικό μέσο διατήρησης του status quo.

Η αντιθρησκευτική τάση ξεκινάει με τους Διαφωτιστές / Εγκυκλοπαιδιστές, όπως ο Ντιντερό και ο Βολταίρος, που βλέπουν την Εκκλησία να συνδέεται άμεσα με την αριστοκρατία. Οι δύο αυτές δυνάμεις αποτελούν ένα θρησκευτικοπολιτικό κατεστημένο. Στηρίζουν τον απολυταρχισμό του θρόνου και οδηγούν τον λαό στην πολιτική τύφλωση και τη δεισιδαιμονία. Σε ό,τι αφορά την Καθολική Εκκλησία, η κριτική εκείνη την περίοδο ήταν δικαιολογημένη. Η διαφθορά και η παραβατικότητα των υψηλά ισταμένων οδήγησαν στη Μεταρρύθμιση και σε έναν προτεσταντισμό όπου στις πιο φιλελεύθερες μορφές του δεν υπάρχει διάκριση φύλου, ενώ ο γάμος σε όλη την ιεραρχία είναι τελείως αποδεκτός.

Στην πρώιμη μεταπολεμική περίοδο παρατηρούμε, κυρίως στην Ευρώπη, ένα έντονο κύμα αδιαφορίας προς τη θρησκεία. Στη Γαλλία αλλά και αλλού, οι εκκλησίες αδειάζουν. Η πλειοψηφία των νέων απομακρύνεται από τον θρησκευτικό προσανατολισμό. Παρατηρούμε ένα κύμα εκκοσμίκευσης. Μερικοί μελετητές προέβλεψαν πως στον δυτικό κόσμο ο θρησκευτικός τρόπος ζωής θα περιθωριοποιηθεί περαιτέρω. Οντως την πρόβλεψη αυτή τη βλέπουμε ανάγλυφη στα βιβλία των μαχητικών αθεϊστών, όπως του Richard Dawkins, τα οποία γίνονται best seller παγκοσμίως. Πρόκειται για μια εποχή της «απομάγευσης του κόσμου».

2. Σήμερα, όμως, τα πράγματα αλλάζουν ραγδαία. Οι νέοι, απογοητευμένοι από τα κόμματα και την πολιτική, καθώς και από τον άκρατο καταναλωτισμό, στρέφονται ξανά στις «μεταϋλιστικές αξίες» (Ingleheart 1970). Σε μια θρησκευτικότητα που απορρίπτει τις γραφειοκρατικές, ιεραρχικές εκκλησίες - κυρίως, αλλά όχι μόνο, την Καθολική. Στρέφονται στις πιο φιλελεύθερες προτεσταντικές εκκλησίες, όπου υπάρχουν γυναίκες και άνδρες ιερείς, χωρίς καμία διάκριση ως προς το φύλο, τη σεξουαλική ταυτότητα κ.τ.λ. Ακόμα πιο σημαντικό, υπάρχουν θρησκευτικές κινήσεις που είναι εναντίον κάθε ιεραρχικής, γραφειοκρατικής οργάνωσης. Υπάρχουν ομάδες ανοιχτές σε άλλες, κυρίως ανατολικές, θρησκευτικές παραδόσεις. Ακόμα και άτομα που συνδυάζουν στοιχεία από διάφορες θρησκείες. Υπάρχουν, τέλος, και οι «μοναχικοί αναζητητές» (lonely searchers).

3. Οταν η πολιτική είναι προοδευτική, με την έννοια πως αντιμάχεται τις τεράστιες ανισότητες που ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός δημιουργεί, δεν μπορεί η Αριστερά να στέκεται μόνο στα θέματα της σχέσης Εκκλησίας και Κράτους - θέματα, βέβαια, σημαντικά (π.χ. ο πλήρης διαχωρισμός Κράτους και Εκκλησίας). Οι αριστεροί πολιτικοί και διανοητές πρέπει να πάψουν να θεωρούν ως προκατάληψη το ενδιαφέρον των ανθρώπων για τη θρησκεία. Πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη πως συχνά απλοί ιερείς υποστηρίζουν δυναμικά τους φτωχούς και περιθωριοποιημένους.

Στη Λατινική Αμερική, θρησκευτικοί λειτουργοί κινητοποιούνται εναντίον της καθεστηκυίας τάξης. Στη Βραζιλία, γαιοκτήμονες μεταχειρίζονται τους αγρότες που εργάζονται στα τεράστια κτήματά τους κατά ακραία εκμεταλλευτικό και αυταρχικό τρόπο. Αγρότες που αντιδρούν στην καταπίεση διώκονται ή και εξολοθρεύονται από ιδιωτικούς στρατούς των γαιοκτημόνων. Είναι σε αυτό το πλαίσιο που κινητοποιούνται εναντίον της απάνθρωπης βίας όχι μόνο ιερείς, αλλά και θεολόγοι, οι οποίοι ανέπτυξαν μαζί με άλλους τη λεγόμενη «θεολογία της ελευθερίας». Αντίστοιχα παρεμβατικοί είναι και θρησκευτικοί ηγέτες, προσωπικότητες στην Αγγλικανική Εκκλησία, που εναντιώθηκαν δημόσια στη θατσερική νεοφιλελεύθερη πολιτική, μέχρι τον Πάπα Φραγκίσκο, ο οποίος, αντίθετα με τον «διανοούμενο» προκάτοχό του, ενδιαφέρεται για τους μετανάστες και την εντεινόμενη φτωχοποίηση του Τρίτου Κόσμου.

4. Ενας άλλος βασικός προσανατολισμός που έχουν ερευνήσει κοινωνικοί επιστήμονες, κυρίως στον χώρο της θρησκευτικής κοινωνιολογίας, είναι η πρόσφατη διαφοροποίηση μεταξύ θρησκευτικότητας και πνευματικότητας. Για παράδειγμα, οι Heelas και Woodhead στο γνωστό βιβλίο τους The Spiritual Revolution: Why Religion is Giving Way to Spirituality (2005) τονίζουν το πέρασμα από τις καθιερωμένες ιεραρχίες και τους, κατʼ αυτούς, ξεπερασμένους κανόνες ως προς το ευ ζην σε μια πνευματικότητα που δίνει έμφαση στην υπέρβαση των τειχών μεταξύ θρησκειών.

Στα πλαίσια αυτής της τάσης υπάρχει ακόμη και αποδοχή «Αγίων» σε όλες τις μεγάλες θρησκευτικές παραδόσεις. Ανθρωποι που μέσω διαφόρων πρακτικών φτάνουν σε ένα υψηλό επίπεδο πνευματικής διαύγειας και επιρροής. Αυτοί δεν είναι έγκλειστοι σε ένα μοναστικό κελί, αλλά ανοίγονται προς τους απλούς ανθρώπους και τους βοηθούν να ξεπεράσουν τις δυσκολίες του βίου τους σε μια εποχή όπου ο δογματισμός, ο φονταμενταλισμός ή, αντίθετα, ο άκρατος καταναλωτισμός κυριαρχούν.

5. Ο Charles Taylor σε ένα κλασικό κείμενό του (2007), με έναν εξαιρετικά διεισδυτικό τρόπο, εξετάζει τα αρνητικά αλλά και θετικά στοιχεία της νέας θρησκευτικότητας. Από τη μια μεριά αναφέρεται στον συγκρητισμό, δηλαδή στη συλλογή στοιχείων από διάφορες θρησκευτικές παραδόσεις που συχνά οδηγούν σε ένα συνονθύλευμα αντικρουόμενων θέσεων. Στέκεται επίσης κριτικά στην αστάθεια των μη θεσμοποιημένων θρησκευτικών οργανώσεων που σήμερα πολλαπλασιάζονται ραγδαία. Επιπλέον, σύμφωνα με τον Beck (2010), η σύγχρονη ατομοκεντρική τάση οδηγεί στην ιδέα ενός αποκλειστικού «ιδιωτικού Θεού». Από την άλλη μεριά, θετικά προσμετράται η θρησκευτική τάση της νέας γενιάς που αντιτίθεται στις τωρινές υλιστικές υπερκαταναλωτικές αξίες, στη συγκέντρωση του παγκόσμιου πλούτου στα χέρια των λίγων και σε ένα ανεγκέφαλο κοσμοπολιτικό jet set που πολλοί προσπαθούν να μιμηθούν.

Συμπέρασμα: η Αριστερά δεν πρέπει να αγνοεί ή να κοιτάζει αδιάφορα θρησκευόμενους νέους που παλεύουν για έναν πιο ανθρώπινο και πιο δίκαιο κόσμο. Τελειώνω με μια πιο γενική παρατήρηση. Στον σύγχρονο κατακερματισμένο κόσμο η πνευματική διάσταση του ανθρώπου είναι αναγκαία για να επιβιώσει σε ένα παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο, όπου οι κίνδυνοι ολικής καταστροφής, η αβεβαιότητα, η κατάθλιψη και το άγχος κυριαρχούν.