Ένα απωθημένο παρελθόν

Η στάση τους μπορεί ακόμη να εμπνέει, να δείχνει δρόμους αντίστασης και αξιοπρέπειας απέναντι στη βαρβαρότητα και στον αυταρχισμό που προελαύνει

Βλέπω τις φωτογραφίες από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Και δίπλα τους τοποθετώ με τον νου μου τους φακέλους που σώθηκαν από τις πυρές της Χαλυβουργικής, τα οστά των εκτελεσμένων στο Επταπύργιο, τα χειροποίητα καραβάκια των πολιτικών κρατουμένων. Υλικά κατάλοιπα ενός τραυματικού παρελθόντος που μπορεί ακόμη επίμονα να εισβάλει ξαφνικά στις ζωές μας και να ανατρέπει τις «στέρεες παρατάξεις». Τα υλικά κατάλοιπα ενός παρελθόντος που όσο κι αν υποτιμάται ή ξορκίζεται, παραμένει ζωντανό μέσα από την εμπειρία των ανθρώπων. Δεν διαγράφεται, μένει κρυμμένο σε φακέλους κι αποθήκες, παραμονεύει. Για να φανερωθεί άξαφνα μέσα από τα απομεινάρια του που βαφτίζονται εκ νέου μέσα στη συγκυρία, αποκτούν μια άλλη ενδεχομένως ταυτότητα, κάνουν το δικό τους ταξίδι, κάποτε τόσο διάφορο από εκείνο για το οποίο προοριζόταν. Σκέφτομαι την ετερογονία του σκοπού και του αποτελέσματος. Οι φωτογραφίες που τραβήχτηκαν από έναν Γερμανό ναζιστή, ως τρόπαιο ενδεχομένως της κτηνώδους δράσης του ιδίου και των ομοίων του, μετατρέπονται τώρα σε σύμβολο αξιοπρέπειας, αντίστασης και αγώνα ενάντια στον φασισμό.

Πόσο αυτή η νέα λατρεία θα αντέξει, πόσο οι συγκεκριμένες φωτογραφίες θα μείνουν καρφιτσωμένες, σημαδούρες στην πλοήγηση σε ένα μακρινό παρελθόν; Αναλογίζομαι τις δικές μας σημαδούρες, τις αφίσες στα νεανικά μας δωμάτια, τον Τσε, τον Άρη, τον Αλέκο Παναγούλη. Νήματα που μας συνέδεαν με μακρινούς -κάποτε και γεωγραφικά- προγόνους, εκείνους που θα θέλαμε να είχαμε στη νιότη μας πραγματικούς συντρόφους και συνοδοιπόρους.

Άραγε οι άνθρωποι στις εικόνες της Καισαριανής ποιανού μακρινού παρελθόντος πρόγονοι ήταν; Τι είναι αυτό που επικαιροποιεί τη θυσία τους, που μετατρέπει τις φωτογραφίες τους σε viral; Είναι η ανάγκη αναζήτησης συμβόλων σε μια εποχή τόσο βαθιάς κρίσης; Είναι αυτό που εύστοχα ο Νικόλας Σεβαστάκης στο άρθρο του στη Lifo επισημαίνει ότι συγκίνησε: «αυτή η σχέση με κάτι υψηλό, όχι όμως άπιαστο ούτε “μεταφυσικό”, η σχέση με ένα γήινο υψηλό μιας απολύτως γήινης θυσίας». Ας σκεφτούμε ξανά αυτή τη γήινη θυσία δίνοντάς της καταρχάς όνομα και ταυτότητα. Οι 200 εκτελεσθέντες ήταν Έλληνες προπολεμικοί κομμουνιστές, άνθρωποι δηλαδή που εντάχθηκαν στο ΚΚΕ συνειδητά σε μια περίοδο που ακόμη το κομμουνιστικό κίνημα δεν είχε γνωρίσει την άνοδο που του έδωσε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ήταν ακόμη λίγοι αρχειομαρξιστές και τροτσκιστές, μέρη και αυτοί του ευρύτερου συνόλου της κομμουνιστικής Αριστεράς. Βρέθηκαν στις εξορίες και στις φυλακές πριν τον πόλεμο, παραδόθηκαν στους Γερμανούς, εκτελέστηκαν για αντίποινα. Αν αφαιρέσουμε από τη ζωή τους την πίστη τους στον κομμουνισμό, την πίστη τους στην ιδέα ότι η θυσία τους θα ήταν το λίπασμα για μια καλύτερη ζωή, μπορούμε να τους καταλάβουμε. Αυτή είναι η ταυτότητά τους κι αυτή δεν σβήνεται ούτε παραλλάσσεται. Είναι μέρος μιας μεγάλης κληρονομιάς, ενός μεγαλειώδους κινήματος που σημάδεψε τον ελληνικό 20ό αιώνα και το οποίο γνώρισε την πιο σημαντική στιγμή του μέσα από τον αγώνα του ενάντια στον ξένο κατακτητή και στον φασισμό. Ενός κινήματος και μιας Αντίστασης που για χρόνια συκοφαντήθηκε και επιχειρήθηκε να σβηστεί, αποσιωπώντας ολόκληρες πλευρές του παρελθόντος. Μόνο που αυτό το παρελθόν αποδείχθηκε πολύ πιο επίμονο από ό,τι θα φανταζόταν κανείς.

Διαβάζω τον χαρακτηρισμό των εκτελεσθέντων ως αντιστασιακών, σε πολλές αναρτήσεις. Κι όμως, οι περισσότεροι από τους 200 εκτελεσμένους δεν ήταν αντιστασιακοί με την έννοια της ευθείας σύγκρουσης με τον κατακτητή. Για την ακρίβεια, δεν πρόλαβαν να τον πολεμήσουν καθώς βρέθηκαν στις εξορίες και στις φυλακές από τα χρόνια του Μεταξά. Δεν πολέμησαν τον κατακτητή· καλύτερα, δεν τους επέτρεψε το καθεστώς να τον πολεμήσουν. Αλλά, βέβαια, έγιναν με την εκτέλεσή τους μέρος του αντιστασιακού κινήματος, ο θάνατός τους που υπήρξε συνέπεια της Αντίστασης αποτέλεσε ένα από τα πλέον ειδεχθή εγκλήματα του ναζισμού. Έγιναν μέρος έτσι ενός κινήματος που εξακολουθεί να κρατά ακόμη και σήμερα -ογδόντα και χρόνια μετά- τη δύναμη και το κύρος του. Παρά το «νέο κύμα», τις πολλαπλές προσπάθειες ιστορικής αναθεώρησης, η Εθνική Αντίσταση παραμένει μια ισχυρή παρακαταθήκη στη μνήμη της ελληνικής κοινωνίας, μια στιγμή ανάτασης.

Και τώρα τι γίνεται; Η σχεδιαζόμενη απόκτηση των φωτογραφιών από το ελληνικό κράτος, που ελπίζω να ευοδωθεί, αποτελεί μια νίκη όσων δεν θέλουν να σβηστεί η ιστορική μνήμη. Μια μικρή νίκη σε μια μεγάλη ήττα που αντιπροσωπεύει η αδιαφορία της Πολιτείας για το ιστορικό παρελθόν· μια χώρα που δεν υπάρχει ένα μουσείο στην πρωτεύουσα αντάξιο της Εθνικής Αντίστασης, όπου τα κτήρια της Μακρονήσου σταδιακά καταρρέουν, όπου η Γυάρος ετοιμάζεται να γίνει χώρος επιχειρηματικής εκμετάλλευσης, μια χώρα που κρατικά αρχεία παραμένουν κλειστά για δεκαετίες. Είναι ανάγκη να ανοίξουμε ξανά αυτή την κουβέντα διεκδικώντας όχι γενικά και αόριστα τη διάσωση του ιστορικού παρελθόντος και των τεκμηρίων του, αλλά και την εξασφάλιση στέγης και δυνατότητας μελέτης τους. Και όχι μόνο ως μουσειακών εκθεμάτων. Αν κάτι μας δείχνει αυτό που συμβαίνει σήμερα γύρω από τις φωτογραφίες των εκτελεσθέντων, δεν είναι μόνο ο θαυμασμός και το δέος απέναντι στο μεγαλείο και στη στάση τους. Είναι η ιδέα ότι η στάση τους μπορεί ακόμη να εμπνέει, να δείχνει δρόμους αντίστασης και αξιοπρέπειας απέναντι στη βαρβαρότητα και στον αυταρχισμό που προελαύνει. Ένα νήμα που μπορεί να περνά από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής για να φτάσει στο σήμερα. Αυτό είναι το δικό μας χρέος.

*Ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης είναι καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, πρόεδρος Δ.Σ. ΑΣΚΙ