ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΧΗ που χαρακτηρίζεται από την αλληλουχία πολλαπλών κρίσεων, η αναθεώρηση του Συντάγματος οφείλει να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα, αν η οικονομία θα συνεχίσει να αντιμετωπίζεται ως τεχνικό πεδίο ή ως βάση της κοινωνικής συνοχής.

ΑΔΙΑΜΦΙΣΒΗΤΗΤΑ υπάρχουν πεδία όπου η αναθεώρηση επιβάλλεται από τη συγκυρία.

Το άρθρο 16 είναι ένα από αυτά. Η χώρα χρειάζεται ένα συνταγματικό πλαίσιο παιδείας που να μιλά με όρους 21ου αιώνα.

Η χώρα μας σήμερα διανύει τον έβδομο χρόνο διακυβέρνησης της ΝΔ και η κατάσταση γίνεται ολοένα και πιο ανυπόφορη. Το κράτος δικαίου πλήττεται συνεχώς και τα σκάνδαλα εμφανίζονται το ένα μετά το άλλο. Έχουμε μία κυβέρνηση της συγκάλυψης και της κοινωνικής αδικίας. Τέμπη, ΟΠΕΚΕΠΕ, διασπάθιση κονδυλίων, αγροτικό, ακρίβεια και αισχροκέρδεια. Αυτή η δυστοπία δεν μπορεί να συνεχιστεί και η ευθύνη όλων μας είναι μεγάλη.

Για να αντιμετωπιστούν οι κοινωνικές ανισότητες χρειάζεται ξεκάθαρο αριστερό προοδευτικό πρόγραμμα. Η διάκριση Αριστεράς – Δεξιάς, προοδευτικής – συντηρητικής παράταξης είναι απολύτως υπαρκτή. Όποιοι επένδυσαν ή επενδύουν στη συνολική απαξίωση του πολιτικού συστήματος και του κοινοβουλευτισμού αργά ή γρήγορα αντιλαμβάνονται το αδιέξοδο.

Με τρία χρόνια καθυστέρηση μετά από αρκετές πολιτικές αντιπαραθέσεις, η γαλλική κυβέρνηση ανακοίνωσε την Πέμπτη τον ενεργειακό οδικό χάρτη της Γαλλίας με τον μεγαλεπήβολο στόχο ότι θα αποτελέσει την απάντηση στην «πρόκληση του αιώνα». Να γίνει δηλαδή η Γαλλία «το πρώτο μεγάλο βιομηχανικό έθνος που θα απαλλαγεί από την εξάρτησή της από τα ορυκτά καύσιμα». Η νέα ενεργειακή στρατηγική ανατρέπει την προηγούμενη δίνοντας ξανά την έμφαση στην πυρηνική ενέργεια, με παράλληλη επιβράδυνση της αιολικής και της ηλιακής.

Οι λάτρεις των παλιών γκανγκστερικών ταινιών θα θυμούνται τις αναφορές στον Έντγκαρ Χούβερ, τον ιδρυτή του FBI το οποίο κατηύθυνε επί 48 χρόνια, συνυπολογίζοντας τα 11 χρόνια στο προϋπάρχον Γραφείο Ερευνών. Παρέμεινε αμετακίνητος κατά τη διάρκεια της θητείας οκτώ Προέδρων, Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικάνων. Το μυστικό του; Παρακολουθήσεις, ηχητικά, φάκελοι για όλους, και τους συνεργάτες τους, ιδίως για τα ιδιωτικά τους βίτσια και τις μυστικές τους επαφές. Η ισχύς του Χούβερ πήγαζε από την απλή γνώση των ενδιαφερομένων ότι μπορούσε να τους εκθέσει, οι μέθοδοί του καθιστούν αυτόν τον φανατικό ρατσιστή και αντικομμουνιστή σκοτεινό προάγγελο του Επστάιν.

«Οι θεμελιώδεις αξίες της Ευρώπης είναι η ευημερία, η ισότητα, η ελευθερία, η ειρήνη και η δημοκρατία σε ένα βιώσιμο περιβάλλον –έγραφε ο Μ. Ντράγκι στο προοίμιο της έκθεσης που συνέταξε για λογαριασμό της Κομισιόν. Εάν η Ευρώπη αδυνατεί να παρέχει αυτά τα θεμελιώδη δικαιώματα στους λαούς της, ή πρέπει να επιλέξει το ένα εις βάρος του άλλου, δεν θα έχει λόγο ύπαρξης. Ο μόνος τρόπος για να ανταποκριθούμε σε αυτήν την πρόκληση είναι να αναπτυχθούμε, να γίνουμε πιο παραγωγικοί, διατηρώντας τις αξίες της ισότητας και της κοινωνικής συνοχής. Και για να γίνει πιο παραγωγική, η Ευρώπη πρέπει να αλλάξει ριζικά», κατέληγε.

Το ένα αφήγημα λέει ότι μπορεί να μην είναι ιδανική η κατάσταση της οικονομίας αλλά, πάντως, τα πράγματα πάνε γενικά προς το καλύτερο, υπάρχει βελτίωση σε όλα τα μέτωπα, αλλού μικρότερη αλλού μεγαλύτερη κι ίσως δεν είναι τόσο γρήγορη όσο θα θέλαμε και όσο υπό προϋποθέσεις θα ήταν εφικτό αλλά, πάντως, η βελτίωση είναι σταθερή, το σύστημα λειτουργεί, αποδίδει και το αύριο θα είναι καλύτερο από το χτες. Υπάρχει κι ένα διαφορετικό αφήγημα: Ότι οι βελτιώσεις είναι επιμέρους και οριακές και συνολικά τα πράγματα κατατείνουν σε ένα αύριο όπου οι νεότερες γενιές θα ζηλεύουν το βιοτικό επίπεδο των προγενέστερων.

Η Ιστορία σπάνια ανακοινώνει τις αλλαγές της. Τις αποκαλύπτει μέσα από μετατοπίσεις, από διαδοχικές ρωγμές που κάποια στιγμή γίνονται μη αναστρέψιμες τομές, διαμορφώνοντας ένα διαφορετικό τοπίο. Οι πολιτικές ηγεσίες, η κοινότητα της επιστήμης και της διανόησης, οι κοινωνίες οφείλουν να αντιληφθούν εγκαίρως τις επισυμβαίνουσες αλλαγές προκειμένου να οργανώσουν τη δράση – αντίδρασή τους. Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε μια τέτοια καμπή που δεν επιτρέπει παρερμηνείες.

Για την Ευρώπη, που διαχρονικά τρέχει ασθμαίνοντας πίσω από τις εξελίξεις, δεν υπάρχουν άλλα περιθώρια. Ηρθε η ώρα να αναλάβει την ιστορική της ευθύνη και να προχωρήσει αποφασιστικά στη στρατηγική της αυτονομία. Με μία φράση, The Time Has Come.

Υπάρχουν δύο διαδεδομένοι «μύθοι» σχετικά με την αναθεώρηση του Συντάγματος. Σύμφωνα με τον πρώτο η αναθεώρηση δεν είναι αναγκαία για την ανάταξη μιας χώρας, αφού τα προβλήματα στους θεσμούς και την οικονομία δεν έχουν ως επίκεντρο τη συνταγματική τάξη. Ο δεύτερος είναι εκ διαμέτρου αντίθετος, θεωρώντας προϋπόθεση για την έξοδο από χρόνιες παθογένειες μια ευρεία συνταγματική μεταρρύθμιση.

Η άποψή μου αποκλίνει και από τις δύο προηγούμενες αντιλήψεις. Με την αναθεώρηση του Συντάγματος δεν θα αλλάξει όψη η χώρα. Η συνταγματική μεταρρύθμιση είναι μεν αναγκαία, τόσο από ουσιαστική όσο και από συμβολική άποψη, όμως δεν αποτελεί τη λυδία λίθο για την αντιμετώπιση των παθογενειών στη δημόσια διοίκηση, τη δικαιοσύνη, το εκπαιδευτικό σύστημα ή την κοινωνική ασφάλιση.

Οι πρωθυπουργικές εξαγγελίες για αναθεώρηση του Συντάγματος είναι ακόμη πρώιμες, άρα μια υπερβολική τους ανάλυση ίσως αδικήσει την πολιτική και συνταγματική πραγματικότητα μέσα στην οποία εντάσσονται. Δίνουν πάντως έναν τόνο. Μοιάζει σαν να θέλουν να τραβήξουν την πολιτική προσοχή από τα δύσοσμα θεσμικά τάρταρα, όπου μας οδήγησε η απίθανη πολιτεία των σημερινών κυβερνώντων. Στο παρόν σημείωμα πάντως λίγο ενδιαφέρουν οι πολιτικές ή και κομματικές πλευρές της πρωθυπουργικής εξαγγελίας. Μεγαλύτερη σημασία έχει να επιχειρήσουμε να αξιοποιήσουμε την αναθεωρητική πρωτοβουλία ως μια στιγμή θεσμικής αυτογνωσίας και νηφαλιότητας.

Δεν είναι η πρώτη φορά που μία κυβέρνηση καταφεύγει στην αναθεώρηση του Συντάγματος, με πρόσχημα να μας πείσει για τον μεταρρυθμιστικό της οίστρο αλλά στην πραγματικότητα για να απομακρυνθούν τα φώτα της δημοσιότητας από σκάνδαλα και αποτυχίες. Την μικροπολιτική αυτήν τακτική (την οποία έχω χαρακτηρίσει περιπαικτικά «το στρίβειν δια της αναθεώρησης») την βλέπουμε ξανά σήμερα, αλλά σε μια ακόμη χειρότερη εκδοχή της. Το γιατί είναι προφανές: κανένας λεκτικός βερμπαλισμός και καμία μεγαλεπήβολη εξαγγελία δεν μπορεί να υπερκεράσει το τεράστιο έλλειμμα θεσμικής αξιοπιστίας που έχει σωρεύσει η σημερινή κυβέρνηση κατά την διάρκεια της έως τώρα θητείας της. Το διαβόητο πλέον «επιτελικό κράτος», η ασφυκτική χειραγώγηση της Δικαιοσύνης, το πρωτοφανές σκάνδαλα των υποκλοπών, η εκτός δημοκρατικών ορίων ραδιοτηλεοπτική προπαγάνδα, η ασύστολη διαπλοκή, οι καλπονοθευτικές μεθοδεύσεις ως προς το εκλογικό σύστημα, η αδίστακτη επιβολή των ιδιωτικών Πανεπιστημίων, η αδιανόητη θεσμική διαχείριση των δυσωδών υποθέσεων των Τεμπών και του ΟΠΕΚΕΠΕ και πολλά άλλα δεν συνθέτουν απλώς ένα ολισθηρό πεδίο συνεχούς δοκιμασίας του Συντάγματος. Προδίδουν, ταυτόχρονα, με ολοένα και περισσότερη ένταση, μία βαθύτατα καθεστωτική νοοτροπία, η οποία, εν προκειμένω, αποστρέφεται κάθε συνταγματική δέσμευση που θα μπορούσε να θέσει φραγμούς στον αυταρχισμό και στις αυθαιρεσίες της εκτελεστικής εξουσίας (και δη του επικεφαλής της),

Η χώρα, επί κυβερνήσεων Μητσοτάκη, έχει μεταβληθεί σε μια μεγάλη αμερικανική βάση

Η βλάβη για την Ευρώπη εξαιτίας της πολιτικής Τραμπ είναι μεγάλη, η μεγαλύτερη δε συνέπεια μπορεί να είναι η ίδια η εσωτερική συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαπιστώνει η Μαριλένα Κοππά, καθηγήτρια Συγκριτικής Πολιτικής στο Τμήμα Διεθνών, Ευρωπαϊκών και Περιφερειακών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου, μιλώντας στην ΑΥΓΗ της Κυριακής. Λόγω της πολιτικής Μητσοτάκη, σε ακόμα πιο δύσκολη θέση είναι η Ελλάδα η οποία «έχει μεταβληθεί σε μια μεγάλη αμερικανική βάση, χωρίς όμως αυτός ο ρόλος του «δεδομένου συμμάχου» να την καθιστά και πιο ασφαλή». Η Μ. Κοππά διαπιστώνει ότι τα παραπάνω οδηγούν τη χώρα «σε μια δυσμενέστατη θέση, με ελάχιστα περιθώρια ελιγμών. Την ίδια ώρα η Τουρκία ανάγεται λόγω της γεωγραφικής της σημασίας αλλά και της ακμάζουσας αμυντικής της βιομηχανίας σε κεντρικό παίκτη, τόσο για τις ΗΠΑ όσο και για την Ευρωπαϊκή Ένωση».

Όταν αναφέρεται η φράση «ψηφιακή κυριαρχία», πολλοί νομίζουν ότι αυτό είναι κάτι τεχνικό, που αφορά μόνο ειδικούς. Όμως η αλήθεια είναι απλή: αν ως κοινωνία δεν ελέγχουμε τις ψηφιακές υποδομές που στηρίζουν σχεδόν όλες τις λειτουργίες ενός σύγχρονου κράτους, την οικονομία και την καθημερινή μας ζωή, τότε δεν ελέγχουμε ούτε τις επιλογές μας. Στον 21ο αιώνα η ανεξαρτησία δεν κρίνεται μόνο στα σύνορα και στην ενέργεια. Κρίνεται και στο ποιος έχει τα κλειδιά των δικτύων, των υπολογιστικών κέντρων, του λογισμικού και, πλέον, της Τεχνητής Νοημοσύνης.