Από τον ευρω-σκεπτικισμό στην ευρωφοβία

Ο σκεπτικισμός έναντι της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης έχει θετικές και αρνητικές όψεις. Οι θεμελιακά αρνητικές απόψεις υπάγονται στον όρο ευρωφοβία, οι μερικά αρνητικές στον όρο ευρωσκεπτικισμός. Από τη μια, μόνο το ένα τρίτο του πληθυσμού φοβάται τους μετανάστες. Από την άλλη όμως, η μεγάλη πλειονότητα (84%) δεν επιθυμεί την παραμονή πολιτών της ΕΕ στη Γερμανία που δεν θέλουν να δουλέψουν, το 70% απαιτεί μάλιστα από αυτούς να εγκαταλείψουν τη χώρα (ινστιτούτο δημοσκοπήσεων dimap, Deutschland Trend, Ιανουάριος 2014).

Εκφράζει ήδη αυτό ευρωσκεπτικισμό; Σίγουρα, επειδή οι μισοί περίπου από τους αρνητικά διακείμενους πιστεύουν ότι η Γερμανία ζημιώνεται παρά ωφελείται από τους ευρωπαίους μετανάστες. Ο φόβος που προκαλεί η «κρίση του ευρώ» φαίνεται βέβαια να εξασθενεί. Ομως αυτό δεν έχει μειώσει το ρεύμα υπέρ του ευρωσκεπτικιστικού κόμματος Εναλλακτική Λύση για τη Γερμανία AFD, το οποίο στις τελευταίες δημοσκοπήσεις συγκεντρώνει το 7% της πρόθεσης ψήφου.

Στην ξενοφοβία ποντάρει και η Χριστιανοκοινωνική Ενωση (CSU) της Βαυαρίας, η οποία λάνσαρε πρόσφατα μια συζήτηση για τους μετανάστες από τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, που λυμαίνονται δήθεν τα ασφαλιστικά ταμεία του κρατιδίου.

Οχι ευρωσκεπτικιστικό, αλλά αντιευρωπαϊκό είναι το Κόμμα της Ανεξαρτησίας του Ηνωμένου Βασιλείου UK Independence Party (UKIP), το οποίο θέλει την αποχώρηση της Μεγάλης Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Τα στελέχη του χρησιμοποιούν ξενοφοβικά, ομοφοβικά, σεξιστικά και ρατσιστικά συνθήματα. Οι βρετανοί Συντηρητικοί, που στις δημοσκοπήσεις για τις ευρωεκλογές βρίσκονται στην τρίτη θέση (26%) πίσω από το Εργατικό Κόμμα και το UKIP, ελπίζουν με το σύνθημά τους για περισσότερη «διακυβερνητική» συνεργασία (ήτοι για ομόφωνες αποφάσεις στην ΕΕ και το δικαίωμα του βέτο για κάθε χώρα) - κάτι που αρέσει και στην Ανγκελα Μέρκελ - να καλύψουν τη διαφορά.

Το UKIP και τα άλλα κόμματα, που προβάλλουν τις καταστρεπτικές συνέπειες της μετανάστευσης, σηματοδοτούν τη μετάβαση από τον ευρωσκεπτικισμό στον αντιευρωπαϊσμό. Στο στρατόπεδο του τελευταίου βρίσκονται ακροδεξιά κόμματα από τη Γερμανία, τη Φινλανδία, τη Γαλλία, την Ιταλία, τις Κάτω Χώρες, την Αυστρία και τη Σουηδία. Τα ευρωσκεπτικιστικά κόμματα είχαν κερδίσει ως τώρα πολλές έδρες στις ευρωεκλογές, ενώ τα καθαρά αντιευρωπαϊκά είχαν μείνει με άδεια χέρια. Τώρα αυτό προφανώς αλλάζει.

Για κάποιους ευρωσκεπτικιστές μπορεί να υπάρξει μόνο μια «Ευρώπη των εθνών», για άλλους ούτε καν μια ευρωπαϊκή ομοσπονδία κρατών. Ο κοινός παρονομαστής τους είναι, όπως το διατυπώνει το AFD, η κοινή ευρωπαϊκή αγορά. Στην ιδέα των «Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης» αντιτάσσουν το επιχείρημα ότι δεν υπάρχει ούτε ευρωπαϊκός «κρατικός» λαός ούτε ευρωπαϊκό έθνος ούτε ευρωπαϊκή ταυτότητα. Αυτό, καθώς και ο φόβος για την απώλεια της ευημερίας, ενώνει τις ομάδες των σοβινιστών στους Χριστιανοδημοκράτες και το AFD: καμιά αλληλεγγύη με κανέναν - και η Τουρκία να μη γίνει δεκτή στην ΕΕ, διότι απειλεί τη χριστιανική κοινότητα αξιών της Εσπερίας.

Αυτό κάνει καθαρότερες τις διαφορές προς την Αριστερά. Ορισμένοι γερμανοί Αριστεροί λένε ότι ο ευρωσκεπτικισμός τους καθορίζεται από τον «νεοφιλελεύθερο, μιλιταριστικό και αντιδημοκρατικό χαρακτήρα της ΕΕ» (προσχέδιο προεκλογικού προγράμματος για τις ευρωεκλογές του κόμματος Die Linke). Οι πραγματικοί αντιευρωπαίοι, αναφέρεται σε αυτό, «... είναι οι άλλοι - που κάθονται στην Καγκελαρία, στις μεγάλες τράπεζες, στα γραφεία της τρόικας και στο αρχηγείο του AFD». Αλλοι αριστεροί ευρωσκεπτικιστές απαιτούν μια «επανεκκίνηση της ΕΕ», όχι όμως τον μετασχηματισμό της σε «υπερκράτος». Η μετεξέλιξη της ΕΕ σε μια «αντι-Ευρωπαϊκή Ενωση», λένε, θα μπορούσε να εμποδιστεί μέσω μιας θεμελιώδους αλλαγής της νομικής της βάσης.

Τι πρέπει να γίνει; Η αντίληψη των ευρωπαίων πολιτών καθορίζεται από διαφορετικές βιωματικές εμπειρίες. Αυτές περιλαμβάνουν τόσο ταξίδια αναψυχής και εργασία στο εξωτερικό όσο και ρατσιστικές διακρίσεις και απογοητεύσεις. Για να ξεπεραστούν οι αρνητικές εμπειρίες δεν αρκούν ωστόσο οι αναφορές στη μακρά περίοδο ειρήνης στην Ευρώπη. Για τον φιλόσοφο Γιούργκεν Χάμπερμας, η δημιουργία μιας ευρωπαϊκής ταυτότητας αποτελεί ουσιώδη προϋπόθεση για να μπορεί να νιώθει ο πολίτης ενός κράτους της ΕΕ πως είναι ταυτόχρονα και ευρωπαίος πολίτης - κάτι από το οποίο θα μπορούσε να ανακύψει στη συνέχεια ένας ευρωπαϊκός λαός. Αυτή είναι η πρόκληση για τις εθνικές πολιτικές ελίτ: τέτοια ζητήματα να μη μείνουν έξω από τον προεκλογικό αγώνα για την Ευρωβουλή. Οι εθνικές πολιτικές ελίτ πρέπει να εξηγήσουν στους πολίτες ότι μόνο η Ευρώπη μπορεί να είναι το μέλλον τους και τι πρέπει να γίνει, βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, γι’ αυτό.

Ο κ. Γκέρο Νοϊγκεμπάουερ διδάσκει στο Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου.