Η «εργαλειοποίηση» του Κυπριακού

Εδώ και εβδομάδες ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης βρίσκεται σε οξεία διελκυστίνδα με τον ΟΗΕ, χαρακτηρίζοντας «αστεία» την αξιολόγηση της Μαρία Ανχελα Ολγκίν, προσωπικής απεσταλμένης του γενικού γραμματέα, για τους λόγους που συντηρείται το πολυετές αδιέξοδο στο Κυπριακό.

Η Ολγκίν έγραψε ένα άρθρο (15/2) με πολύ επιμελημένη γλώσσα, καλώντας στην ουσία τους Κύπριους ηγέτες να επιδείξουν «ειλικρινές ενδιαφέρον για επανέναρξη των διαπραγματεύσεων». Ο Χριστοδουλίδης αντέδρασε έντονα λέγοντας ότι ο ίδιος είναι πανέτοιμος για διαπραγματεύσεις και επιτέθηκε φραστικά στην Ολγκίν, μια άστοχη πρακτική για πολιτικό με διπλωματική εμπειρία. Μία εβδομάδα αργότερα (24/2) έστειλε επιστολή στον γενικό γραμματέα Αντόνιο Γκουτέρες για να εξηγήσει τις θέσεις του και να ζητήσει ραντεβού μαζί του.

Ομως, η δυστοκία στο Κυπριακό είναι ολοφάνερη. Ο ΟΗΕ έχει «ζυγίσει» τον τρόπο που ενεργούν οι δύο ηγέτες -ο πρόεδρος Χριστοδουλίδης και ο Τουρκοκύπριος ηγέτης Τουφάν Ερχιουρμάν- και αποφάσισε για κάποιο χρόνο να τηρήσει αποστάσεις. Δεν επιμερίζει ευθύνες ποιος φταίει περισσότερο ή λιγότερο. «Η απλή άσκηση πίεσης και η επίρριψη ευθυνών στην άλλη πλευρά, ή σε έναν τρίτο, για την έλλειψη προόδου, σαφώς δεν εξυπηρετούν κανέναν», έγραψε στο άρθρο της η Ολγκίν.

Στο στόχαστρο

Στα προσκείμενα στο Προεδρικό ΜΜΕ, ο Χριστοδουλίδης διοχετεύει συνεχώς παραπολιτικά σχόλια σε βάρος της Ολγκίν. Αυτά φανερώνουν εκνευρισμό, αλλά και διάθεση εργαλειοποίησης του Κυπριακού για εσωτερικές σκοπιμότητες. Δεν αλλάζουν την εντύπωση που τείνουν να σχηματίσουν ο ΟΗΕ και ευρωπαϊκές πρεσβείες ότι οι διακηρύξεις ετοιμότητας αποκλίνουν σημαντικά από τις πράξεις της ελληνοκυπριακής ηγεσίας.

Η Ολγκίν ασχολείται με το Κυπριακό ήδη από τις αρχές του 2024. Ζήτησε «διαφορετική αλληλεπίδραση», «λεπτή προετοιμασία» και «ώριμο όραμα» για το μέλλον του νησιού. Με δήλωση του εκπροσώπου του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη Στεφάν Ντουζαρίκ (ΚΥΠΕ, 17/2) αυτές οι θέσεις «αντικατοπτρίζουν τις πραγματικότητες επί του εδάφους, τις συμμερίζεται ο γενικός γραμματέας που εμπιστεύεται πλήρως την απεσταλμένη του».

Πέρασαν 9 χρόνια επικίνδυνης στασιμότητας στο Κυπριακό, αλλά η εκ νέου προειδοποίηση του Συμβουλίου Ασφαλείας τον Ιανουάριο ότι το στάτους κβο δεν είναι βιώσιμο, δεν συγκινεί τον Χριστοδουλίδη, που δείχνει να κάνει «ασκήσεις» χωρίς στρατηγική σκέψη και ωριμότητα για το πώς να προχωρήσει. Αυτές τις μέρες συμπληρώνει τρία χρόνια διακυβέρνησης. Η προσπάθεια ειρήνευσης φαίνεται να απαιτεί πολύ περισσότερα από όσα οι Κύπριοι ηγέτες φαίνονται διατεθειμένοι να θυσιάσουν. Γράφει η Ολγκίν: «Σε μια διένεξη που διαρκεί περισσότερο από μισό αιώνα, με πολλές αποτυχημένες προσπάθειες διαπραγμάτευσης και συμφιλίωσης, οι ηγέτες πρέπει να είναι προσεκτικοί ώστε να μην υποβάλουν τις κοινωνίες τους σε νέες απογοητεύσεις, οι οποίες θα οδηγούσαν σε πολλά ακόμη χρόνια αδράνειας».

Ειλικρινής βούληση

Ο ΟΗΕ απαιτεί την «επίδειξη ειλικρινούς ενδιαφέροντος για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων, ούτως ώστε και οι δύο κοινότητες να μπορούν να διαπιστώσουν ότι οι ηγέτες τους είναι πρόθυμοι να αλλάξουν το υφιστάμενο καθεστώς (status quo) προς όφελος όλων». Η αναφορά αυτή της Ολγκίν δεν μπορεί να διαβαστεί αλλιώς, παρά ως ευθεία κριτική προς τον Χριστοδουλίδη. Ο ΟΗΕ εκλαμβάνει ως κατ’ εξοχήν υπεύθυνους για το στάτους κβο της διαίρεσης τους ηγέτες των Κυπρίων που κρατούν παγιδευμένους τους πολίτες τους στην εχθρότητα, αντί να τους προετοιμάζουν για την επανένωση.

Γιατί, όμως, τα βλέπει τόσο διαφορετικά από το «επίσημο αφήγημα» στη νήσο;

Από το 2017, ο Γκουτέρες έχει καταγράψει τις ουσιώδεις διαφορές της κατ’ εξοχήν πολιτικής διαπραγμάτευσης των ηγετών και κατέθεσε το πλαίσιο για να ξεπεραστούν (πλαίσιο Γκουτέρες). Εκρινε ότι οι διαφορές δεν ήταν τέτοιες για να εμποδίσουν μια στρατηγική συμφωνία ομοσπονδιακής επανένωσης. Δεν χρειάζεται εξ υπαρχής διαπραγμάτευση. Αυτό που έντονα απουσιάζει ήταν -και εξακολουθεί να είναι- η πολιτική βούληση για κατάληξη. Με αυτό το σκεπτικό, ο ΟΗΕ απαιτεί πρώτα από τις ηγεσίες στην Κύπρο να αλλάξουν το κλίμα εχθρότητας και να αποδείξουν τη βούλησή τους, μεταξύ άλλων, με το άνοιγμα νέων σημείων διέλευσης κατά μήκος της Πράσινης Γραμμής.

Αντιφάσεις

Ο Χριστοδουλίδης περιέπλεξε τόσο πολύ το ζήτημα με τα σημεία διέλευσης που κάθε φορά που αναφέρεται σε αυτά, πέφτει σε νέες αντιφάσεις. Πέρυσι τον Μάρτιο συμφώνησε μπροστά στον γενικό γραμματέα για τέσσερα σημεία διέλευσης. Με τον Ερσίν Τατάρ δεν κατέληξε ποια να ανοίξουν. Ούτε με τον νέο Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν βρήκε τρόπο να συμφωνήσει για να σταματήσει η ταλαιπωρία ωρών αναμονής για μια απλή διέλευση. Αλλάζει τους όρους, βάζει προϋποθέσεις και στο τέλος όλα μένουν στάσιμα. Πρώτα, ήθελε τέσσερα συμφωνημένα ως πακέτο, ασχέτως προόδου επί της ουσίας. Μετά, έθεσε ως όρο να αρχίσουν πρώτα ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Τώρα δεν είναι σαφές τι θέλει: το ένα, το άλλο σημείο διέλευσης, τέσσερα μαζί ή ένα ένα;

Κανείς διεθνής συνομιλητής δεν κατανοεί τι ακριβώς επιδιώκει: το κάνει σκόπιμα για να ακυρώσει όλη την προσπάθεια; Το αποτέλεσμα, πάντως, δεν αλλάζει: ο ΟΗΕ ανέστειλε την προσπάθεια και η Ε.Ε., που στηρίζει τον Γκουτέρες και ενεργεί συμπληρωματικά, έχει αποστασιοποιηθεί.

Εσωτερική κατανάλωση

Η κοινή γνώμη στο νησί έχει συνηθίσει τα τελευταία χρόνια να ακούει αδιάφορα ειδήσεις για το Κυπριακό. Με τη στάση του, ο Κύπριος πρόεδρος κατάφερε να πείσει τους πάντες ότι «τίποτα δεν τρέχει, τίποτα δεν θα γίνει». Η στασιμότητα, όμως, δεν είναι μια «αθώα κατάσταση». Καθώς πλησιάζουν βουλευτικές εκλογές, το ακροδεξιό ΕΛΑΜ είναι το μόνο κόμμα στο νησί που ευνοείται από την εθνικιστική ρητορεία. Θα ήταν εξαιρετικά δυσαρεστημένο αν ο Χριστοδουλίδης θα έπρεπε να εξηγήσει γιατί ανοίγουν σημεία διέλευσης και γιατί εφαρμόζονται μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Αλλα παραδοσιακά κόμματα με παρόμοιες ιδέες χάνουν σημαντική επιρροή (ΔΗΚΟ) ή κινδυνεύουν να μείνουν εκτός Βουλής (ΕΔΕΚ, Οικολόγοι). Αυτή τη στιγμή, το ΕΛΑΜ φαίνεται δυνητικά να αποτελεί και τη μόνη αξιόλογη κομματική δύναμη για να στηρίξει τον Χριστοδουλίδη για επανεκλογή το 2028.

Σωσίβιο

Κάτω από την πίεση καθημερινών προβλημάτων, η διαχείριση της στασιμότητας στο Κυπριακό περνά στην κοινή γνώμη χωρίς κόστος. Η ηγεσία του ΔΗΣΥ έκρινε ως ενδεδειγμένη πολιτική την αποφυγή κάθε κριτικής στον Χριστοδουλίδη για το «εθνικό θέμα». Του επιτρέπει να κάνει σχεδόν εν λευκώ τους χειρισμούς. Με την παθητική αυτή στάση, η πρόεδρος του ΔΗΣΥ Αννίτα Δημητρίου, όμως, δεν βελτιώνει τα ποσοστά της, έκανε μόνιμες τις διαρροές προς το ΕΛΑΜ και απωθεί μετριοπαθείς κεντροδεξιούς ψηφοφόρους.

Από την άλλη, ο Χριστοδουλίδης δεν συναντά ιδιαίτερες αντιρρήσεις, ούτε από άλλες πολιτικές δυνάμεις για την ανελαστική πολιτική του στο Κυπριακό. Η ηγεσία του ΑΚΕΛ προτιμά να τηρεί μια περιστασιακή κριτική, βάζοντάς το σε δεύτερη μοίρα έναντι των θεμάτων της εσωτερικής διακυβέρνησης.

Κατά κάποιο ανομολόγητο τρόπο, τα δύο μεγάλα κόμματα που αποτελούσαν ιστορικά τη μετριοπαθή συμπαγή συνιστώσα της κοινωνίας επέλεξαν να αυτοαναιρεθούν. Αυτό μπορεί να χρησιμεύει στους σχεδιασμούς τους για συμμαχίες με νεοφανή κόμματα στις προεδρικές. Στην πραγματικότητα, όμως, έδωσε αρκετό χώρο στον Χριστοδουλίδη να παραμένει κι αυτός στο παιχνίδι της προεδρικής διεκδίκησης, παρά τη μαζική λαϊκή αποδοκιμασία της διακυβέρνησής του.