Μια πρώτη κριτική ματιά στο Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας

Η πρόταση της ελληνικής κυβέρνησης έγινε ερήμην της κοινωνίας, χωρίς την απαραίτητη πολιτική και επιστημονική διαβούλευση

Το ταμείο ανάκαμψης αποτελεί μια ιστορική παρέμβαση της Ευρώπης στην προσπάθεια κοινής αντιμετώπισης των αρνητικών επιπτώσεων που προκάλεσε η πανδημική κρίση. Ταυτόχρονα αποτελεί βασικό εργαλείο επίτευξης του μακροπρόθεσμου στόχου σύγκλισης των χωρών - μελών και της ανταπόκρισης στις προκλήσεις του μέλλοντος με κορυφαίες την κλιματική αλλαγή και τον ψηφιακό μετασχηματισμό.

Στην Ελλάδα η παρουσίαση του εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας πυροδότησε τη συζήτηση σχετικά με τον βαθμό που οι κυβερνητικές προτάσεις συμβάλλουν στην ενδυνάμωση και κυρίως στον απαιτούμενο μετασχηματισμό της οικονομίας. Σε θεωρητικό επίπεδο η χώρα έχει μια τεράστια ευκαιρία, κατά πολλούς την τελευταία, να προχωρήσει στις απαραίτητες αλλαγές προκειμένου να εκσυγχρονίσει την οικονομία της καθιστώντας την πιο παραγωγική και δυναμική, πράσινη και ψηφιακή. Στα θετικά του σχεδίου συμπεριλαμβάνονται η κάλυψη μεγάλου μέρους του επενδυτικού κενού, η κινητοποίηση ιδιωτικών και εθνικών πόρων, η επιτάχυνση των διαδικασιών έγκρισης και απορρόφησης των κονδυλίων, η προτεραιοποίηση έργων για τη βελτίωση κρίσιμων ελλειμματικών υποδομών και η εναρμόνιση με τους στόχους που προτάσσει η Ευρωπαϊκή Ένωση (πράσινη και ψηφιακή / τεχνολογική μετάβαση).

Από τη μελέτη του δημοσιευθέντος Σχεδίου προκύπτουν αρκετά ερωτήματα, μεθοδολογικά και πολιτικά. Στο μεθοδολογικό σκέλος σημαντικές παράμετροι, όπως το συνοδευτικό μακροοικονομικό υπόδειγμα και ο τρόπος επιλογής των έργων και των μεταρρυθμίσεων, δεν έχουν επεξηγηθεί με σαφήνεια. Το κυριότερο μέρος της κριτικής αφορά τα κρίσιμα θέματα πολιτικής φύσεως που σύμφωνα με τον προγραμματισμό θα συζητηθούν το προσεχές διάστημα στο κορυφαίο επίπεδο του Κοινοβουλίου πριν την οριστικοποίηση, την έγκριση από την Ε.Ε. και την ψήφιση του σχεδίου με τη μορφή νομοσχεδίου. Αναλυτικότερα, τα κυριότερα σημεία κριτικής και προβληματισμού εστιάζονται στα εξής:

Σχέδιο χωρίς διαβούλευση

α. Της παρουσίασης της ελληνικής πρότασης δεν προηγήθηκε ο απαραίτητος διάλογος με το πολιτικό και επιστημονικό προσωπικό της χώρας, τους επαγγελματικούς φορείς και τους κοινωνικούς εταίρους.

β. Καθώς ο χρονικός ορίζοντας υλοποίησης του εθνικού σχεδίου ξεπερνάει τον συνταγματικά προβλεπόμενο χρόνο της κυβερνητικής θητείας, η ανάγκη πολιτικής αλλά και επιστημονικής διαβούλευσης κρίνεται ως απαραίτητη και επιτακτική. Το συγκεκριμένο σημείο είναι ιδιαίτερης σημασίας, καθώς η λίστα των επιλέξιμων έργων και μεταρρυθμίσεων έχει δεσμευτικό χαρακτήρα μέχρι το 2026, με την υλοποίηση - εφαρμογή και την ψήφιση των αντίστοιχων νομοσχεδίων να συνδέεται με τις τακτικές εκταμιεύσεις του προγράμματος.

γ. Ειδικά το σκέλος των μεταρρυθμίσεων, που σύμφωνα με το κατατεθειμένο Σχέδιο θα συνεισφέρουν μόνιμα στην ενίσχυση του ΑΕΠ κατά 2,6%, αποτελεί το σημείο κλειδί για τις μεσομακροπρόθεσμες προοπτικές της οικονομίας, ενώ ταυτόχρονα επηρεάζουν άμεσα κρίσιμους τομείς του οικονομικού, πολιτικού και κοινωνικού γίγνεσθαι. Σημαντικές κατατεθειμένες μεταρρυθμίσεις εμπεριέχουν εμφανή στοιχεία ιδεολογικής διαφοροποίησης, ενώ επιπρόσθετα αμφισβητείται η χρησιμότητα και η συνεισφορά τους στον βέλτιστο μετασχηματισμό της οικονομίας, όπως για παράδειγμα ο επικείμενος νόμος για τα εργασιακά δικαιώματα.

δ. Η «μηχανική» του σχεδιασμού του προγράμματος διαφαίνεται πως δεν προτεραιοποιήθηκε με βάση συγκεκριμένους ποσοτικούς και ποιοτικούς στόχους, ενδεχομένως με την εξαίρεση της κάλυψης του επενδυτικού κενού που ομολογουμένως αποτελεί ένα από τα βασικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας την τελευταία δωδεκαετία, αλλά με βάση τις προτεραιοποιήσεις της ελληνικής κυβέρνησης. Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να τεθούν συγκεκριμένοι στόχοι για την επιθυμητή αύξηση του ΑΕΠ και της απασχόλησης, την ενίσχυση της παραγωγικότητας και της παραγόμενης προστιθέμενης αξίας κ.ά. και με βάση την παραμετροποίησή τους να συντασσόταν το βέλτιστο μείγμα πολιτικών και έργων. Οι προβλεπόμενες θετικές επιπτώσεις στα μακροοικονομικά μεγέθη αποτελούν το αποτέλεσμα των κυβερνητικών επιλογών που αποτυπώνεται από τη γνωστοποιημένη λίστα έργων και μεταρρυθμίσεων, χωρίς ωστόσο να έχει κοινοποιηθεί η μεθοδολογία επιλογής και το πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμά τους. Το συγκεκριμένο έλλειμμα ενημέρωσης δεν συμβάλλει στην αποκρυστάλλωση της ολοκληρωμένης εικόνας και της συνεπακόλουθης άσκησης μιας πιο εποικοδομητικής κριτικής που θα οδηγούσε στην κατάθεση συμπληρωματικών ή/και εναλλακτικών προτάσεων.

στ. Ο βαθμός της δεσμευτικότητας των κατατεθειμένων λιστών μεταρρυθμίσεων / έργων απέναντι στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει γίνει γνωστός, καθώς έχει προηγηθεί ένας μεγάλος κύκλος τεχνικών και πολιτικών συζητήσεων με αξιωματούχους της Ε.Ε., γεγονός που ενδεχομένως να περιορίζει τα περιθώρια αποδοχής εναλλακτικών προτάσεων ή άσκησης μιας διαφορετικής μεθοδολογίας.

Τα κονδύλια του ΕΣΠΑ

ζ. Στο σχέδιο δεν παρέχεται η πληροφόρηση για την τυχόν συμπληρωματικότητα του ταμείου ανάκαμψης με τα κονδύλια που προβλέπονται για το ΕΣΠΑ και την ΚΑΠ της περιόδου 2021 - 2027. Δεν πρέπει να διαφεύγει της ανάλυσής μας ότι τα συνολικά κεφάλαια που θα εισρεύσουν στη χώρα, υπό την τήρηση συγκεκριμένων προϋποθέσεων και προαπαιτούμενων, προσεγγίζουν τα 70 δισ. ευρώ, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η εθνική και ιδιωτική συμμετοχή. Ταυτόχρονα δεν έχει γνωστοποιηθεί εάν και κατά πόσο οι διαχειριστικές αρχές του ταμείου ανάκαμψης και του ΕΣΠΑ θα έχουν μεταξύ άλλων κοινό συντονιστικό κέντρο και αλληλοσυμπληρούμενους στόχους προκειμένου το τελικό αποτέλεσμα να επιτύχει την απαραίτητη και επιθυμητή πολλαπλασιαστική επίδραση.

η. Παρατηρείται μια ανισομέρεια στην προτεραιοποίηση και το μέγεθος της χρηματοδοτικής ενίσχυσης μεταξύ των μικρομεσαίων και των μεγάλων επιχειρήσεων και υποβάθμιση κρίσιμων ζητημάτων, όπως η αντιμετώπιση των ανισοτήτων.

Από την παράθεση των παραπάνω σημείων διαφαίνεται η ανάγκη, έστω καθυστερημένα, να εκκινήσει ένας ευρύς δημόσιος διάλογος προκειμένου να γίνουν οι απαραίτητες βελτιώσεις αποσκοπώντας στη βέλτιστη αποτελεσματικότητα του σχεδίου. Προϋπόθεση η κυβέρνηση να επιθυμεί τη ουσιαστική συμβολή των υπόλοιπων πολιτικών δυνάμεων μέχρι του σημείου αποδοχής ορισμένων των προτάσεών τους.