Αναζητείται ένας Αραβας Ζαν Μονέ

Πέραν πάσης αμφιβολίας η Μέση Ανατολή είναι η περιοχή όπου εκδηλώνονται οι πιο επικίνδυνες κρίσεις. Η επόμενη τρομοκρατική επίθεση, ο επόμενος πόλεμος, η επόμενη αποτυχία ειρήνευσης καιροφυλακτούν.

Και όμως, η Μέση Ανατολή, παρά τις αναρίθμητες αντιπαραθέσεις, ελάχιστα αλλάζει, παρουσιάζοντας αφύσικη εικόνα αποτελμάτωσης. Ισως υπάρχει εγγενής συσχετισμός ανάμεσα στην έλλειψη κάθε αναπτυξιακού δυναμισμού στις περισσότερες μεσανατολικές κοινωνίες και στο γεγονός ότι η περιοχή είναι τόσο επιρρεπής σε κρίσεις.

Η αντιπαράθεση ανάμεσα σε Ισραηλινούς και Παλαιστινίους αποτελεί παράδειγμα της στατικής φύσης αυτής της περιοχής με την εξέχουσα γεωπολιτική σημασία, καθώς παραμένει εντελώς ανεπηρέαστη από τυχόν διεθνή αναστάτωση. Οι Οθωμανοί, η βρετανική αποικιοκρατία, ο Ψυχρός Πόλεμος, πλήθος αμερικανών προέδρων, καθώς και οι ανά καιρούς διεθνείς μεσολαβητές ήλθον και παρήλθον, αλλά οι παράμετροι της αντιπαράθεσης δεν αλλάζουν, καθώς διαιωνίζεται η ανικανότητα εξεύρεσης λύσης.

Και όμως. Αυτή η εντύπωση, όσο σωστή και αν αποδεικνύεται για το παρελθόν, μπορεί να αποβεί ολέθρια για το μέλλον, επειδή δύο ισχυρές παγκόσμιες τάσεις επιφέρουν σήμερα στη Μέση Ανατολή αλλαγές πολύ βαθύτερες από εκείνες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν οι προηγούμενες πολιτικές κρίσεις και οι πόλεμοι.

Η πρώτη τάση είναι η παγκοσμιοποίηση, που επηρεάζει όλο και μεγαλύτερα τμήματα του αραβικού κόσμου, αρχίζοντας από τον Περσικό Κόλπο και τις πετρελαιοπαραγωγούς χώρες του, οι οποίες επηρεά ζονται αργά άλλα σταθερά, από οικονομικής και πολιτιστικής απόψεως.

Με τη μετακίνηση του πλούτου εκ δυσμών προς ανατολάς οι πιέσεις της παγκοσμιοποίησης ενισχύονται εξ ανατολών. Στο Μαρόκο, για παράδειγμα, οι επενδύσεις από τις αραβικές πετρελαιοπαραγωγούς χώρες έχουν ελαχιστοποιήσει τον ρόλο της Ευρώπης.

Η αντίφαση μεταξύ μιας κυβερνητικής δομής, η οποία αδυνατεί να προωθήσει μεταρρυθμίσεις και να εκσυγχρονίσει την οικονομία- ανάμεσα δηλαδή στον πολιτιστικό και στον θρησκευτικό συντηρητισμό και στις κοινωνικές μεταβολές-, θα εντείνεται, επιφέροντας πρόσθετες τριβές, όσο δεν ανευρίσκονται θετικές απαντήσεις σε αυτές τις κεφαλαιώδους σημασίας αλλαγές.

Η δεύτερη δεσπόζουσα τάση είναι η παγκόσμια επιδείνωση του περιβάλλοντος, η κλιματική αλλαγή. Εκτός από τις χώρες που απειλούνται - μερικώς ή ολικώς- από την άνοδο της στάθμης των θαλασσών, η αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη θα επηρεάσει κατ΄ αρχήν τις ζώνες ερήμων, εξανεμίζοντας τα μηδαμινά υδάτινα αποθέματά τους. Και, δεδομένου ότι οι αντιπαλότητες στη Μέση Ανατολή έχουν πρωτίστως εδαφικό χαρακτήρα, η μείωση των απαραίτητων για την επιβίωση υδάτινων πόρων θα εντείνει την αντιπαράθεση. Η ταχεία αύξηση του πληθυσμού, η κατακόρυφη άνοδος της υπεράντλησης υδάτων λόγω βιομηχανικής, αγροτικής και τουριστικής ανάπτυξης και η βελτίωση της ποιότητας ζωής καθιστούν ακόμη πιο σημαντικό το ζήτημα του νερού, ως παράγοντα πολιτικής σταθερότητας στην περιοχή.

Αξιόπιστη απάντηση σε όλα αυτά τα ζωτικής σημασίας ερωτήματα θα είχε νόημα μόνο αν ετίθεντο σε περιφερειακή βάση. Το ίδιο ισχύει για την αυξανόμενη ζήτηση ενέργειας: παρ΄ όλο που η Μέση Ανατολή ως σύνολο είναι πλούσια σε ενεργειακούς πόρους, η άνιση γεωγραφική κατανομή τους επιβάλλει τη συνεργασία προκειμένου να είναι βιώσιμη οποιαδήποτε λύση.

Φυσικά, ζήτημα άμεσης προτεραιότητας συνιστά η επίλυση των πολιτικών κρίσεων και ο τερματισμός των αντιπαραθέσεων. Προκειμένου να επιτευχθεί ειρήνη και σταθερότητα, οι νεανικοί και ταχέως αυξανόμενοι πληθυσμοί χρειάζονται οικονομική προοπτική που να καθιστά εφικτή τη συμμετοχή τους στη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης- κατά τρόπο αξιοπρεπή και χωρίς να παραβλέπεται η ιστορία ή η κουλτούρα τους.

Τα μεμονωμένα κράτη της Μέσης Ανατολής δεν μπορούν να χειρισθούν το εν λόγω ζήτημα χωρίς περιφερειακή συνεργασία. Τα επιτεύγματα της Ευρωπαϊκής Ενωσης θα μπορούσαν στην περίπτωση αυτή να αποτελέσουν τέλειο παράδειγμα προς μίμηση.

Στην πράξη οι προοπτικές για διαπεριφερειακή συνεργασία- μέχρι μερικής ενσωματώσεως των συμφερόντων των εμπλεκομένων χωρώνφαίνονται πιο αποδοτικές από όσο φάνταζαν στη Δυτική Ευρώπη κατά τις αρχές της δεκαετίας του ΄50. Η Ευρώπη μάλιστα δεν είχε ούτε κοινή γλώσσα ούτε τη θρησκευτική και πολιτιστική ομοιογένεια που παρουσιάζει σήμερα η Μέση Ανατολή.

Στην Ευρώπη το έναυσμα δόθηκε από οραματιστές ηγέτες όπως ο Ζαν Μονέ και τη δημιουργία νέων θεσμών όπως η Κοινότητα Ανθρακος και Χάλυβος. Στη Μέση Ανατολή η διαδικασία περιφερειακής ολοκλήρωσης θα μπορούσε να αρχίσει με το νερό και την ενέργεια. Μια κοινή αγορά για αγαθά και υπηρεσίες θα μπορούσε να ακολουθήσει, μαζί με ένα περιφερειακό σύστημα ασφαλείας. Ολα αυτά θα μπορούσαν να προσδώσουν στη Μέση Ανατολή- όπου υστερεί η ανάπτυξη και υπερτερούν οι αντιπαραθέσεις- ξεχωριστή ταυτότητα, εξασφαλίζοντάς της ρόλο παίκτη στην παγκόσμια οικονομική σκακιέρα και προσφέροντάς της έτσι τη δυνατότητα να χαράξει η ίδια το μέλλον της.

Η Ευρώπη, άλλοτε ήπειρος των πολέμων, απέδειξε ότι αυτό μπορεί να γίνει. Και η Ευρώπη μπορεί να βοηθήσει τη Μέση Ανατολή- περιοχή στη γειτονιά της- να επιτύχει αυτόν τον στρατηγικής σημασίας στόχο. Θεσμικό όργανο προς τούτο ήδη υπάρχει: είναι η Ενωση για τη Μεσόγειο. Σε κάθε περίπτωση η περίοδος αποτελμάτωσης της Μέσης Ανατολής οδεύει προς το τέλος της. Κατά πόσον οι επιδράσεις αυτών των εξελίξεων θα είναι καλές ή κακές εξαρτάται από τον βαθμό που τα κράτη και οι λαοί της περιοχής μπορούν να προβλέψουν και να ενισχύσουν ενεργά αυτές τις διαδικασίες. Φαντασία, οραματισμός και ρεαλιστική αντιμετώπιση είναι απαραίτητα στοιχεία. Αυτό που χρειάζεται σήμερα είναι ένας Αραβας Ζαν Μονέ.

* Ο Γιόσκα Φίσερ διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών και αντικαγκελάριος της Γερμανίας από το 1998 ως το 2005. Στέλεχος του Κόμματος Πρασίνων επί μία εικοσαετία, είναι από τις ηγετικές φυσιογνωμίες του που συνέβαλαν ουσιαστικά στη μεταμόρφωσή του από κίνημα διαμαρτυρίας σε υπολογίσιμο πολιτικό κόμμα.