Ποιος θα σχεδιάσει την «επόμενη ημέρα»;
Κυριάκος Πιερίδης, Αυγή, Δημοσιευμένο: 2022-03-13
Το απότομο τέλος της νομιμοποίησης των σχέσεων με το περιβάλλον Πούτιν έχει ταρακουνήσει την Κύπρο. Για χρόνια πατούσε σε δύο βάρκες, εκμεταλλευόμενη την ιδιότητα του πλήρους μέλους της Ε.Ε., για να κάνει τη δική της «α λα καρτ» εξωτερική πολιτική. Ποιος θα επανατοποθετήσει τη χώρα στο απαιτητικό ευρωπαϊκό περιβάλλον; O πλέον ακατάλληλος είναι ο Ν. Αναστασιάδης
Ο πόλεμος του Πούτιν στην Ουκρανία προκαλεί ανατροπές στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας. Λέξεις - κλειδιά της «επόμενης ημέρας», όταν λήξει η εκρηκτική, σήμερα, κατάσταση στην Ευρώπη, είναι η ασφάλεια, η σταθερότητα και η συνεργασία. Κάτω από το βάρος των εξελίξεων, η Ε.Ε. βγαίνει συσπειρωμένη και καθορίζει τα δικά της βήματα, παράλληλα με τις ΗΠΑ και την υπόλοιπη Δύση.
Ποιος θα διαβάσει σωστά τα γεγονότα και θα χαράξει στρατηγική στην Αθήνα και τη Λευκωσία, σχεδιάζοντας την επόμενη ημέρα;
Στο νέο περιβάλλον, η κυπριακή κυβέρνηση, υπό τον Ν. Αναστασιάδη, επιχειρεί να ευθυγραμμιστεί με την Ε.Ε., αλλά δεν διαθέτει απόθεμα αξιοπιστίας, προσκρούοντας στις πρακτικές που η ίδια καλλιέργησε για χρόνια με τη Μόσχα. Ο Κύπριος πρόεδρος Ν. Αναστασιάδης χαιρέτισε στις Βερσαλλίες (10/3 - άτυπη σύνοδος κορυφής για το Ουκρανικό) την «άμεση, ενωμένη και αποφασιστική αντίδραση της Ε.Ε. στη ρωσική εισβολή».
Ομως, πίσω στην Κύπρο, η Ε.Ε. παρακολουθεί τις τράπεζες και τα κυπριακά εποπτικά όργανα ψάχνουν τις καταθέσεις και τα περιουσιακά στοιχεία που διατηρούν Ρώσοι ολιγάρχες με «χρυσά διαβατήρια». Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε το τέλος των χρυσών διαβατηρίων, αλλά και τους κανόνες για «χρυσές βίζες». Η πληροφορία για την παραχώρηση ευρωπαϊκού διαβατηρίου μέσα σε μία νύχτα, σε φιλικά πρόσωπα του Σεργκέι Λαβρόφ τον Οκτώβριο του 2017 –είχε αποκαλυφθεί δύο χρόνια μετά σε ρεπορτάζ του «Πολίτη» 28/8/2019– πλήττει όλο το κυβερνητικό πολιτικό προσωπικό.
Τέλος εποχής με τη Μόσχα
Το απότομο τέλος της νομιμοποίησης των σχέσεων με το περιβάλλον Πούτιν έχει ταρακουνήσει την Κύπρο. Για χρόνια πατούσε σε δύο βάρκες, εκμεταλλευόμενη την ιδιότητα του πλήρους μέλους της Ε.Ε., για να κάνει τη δική της «α λα καρτ» εξωτερική πολιτική. Ποιος θα επανατοποθετήσει τη χώρα στο απαιτητικό ευρωπαϊκό περιβάλλον; O πλέον ακατάλληλος είναι ο Ν. Αναστασιάδης.
Αφενός είναι το έλλειμμα αξιοπιστίας, αφετέρου είναι και η συνήθεια του να ασκεί εξωτερική πολιτική για εσωτερική κατανάλωση. Ετσι, στις Βερσαλλίες, ο Κύπριος πρόεδρος επαίνεσε την ικανότητα της Ε.Ε. «να λαμβάνει αποφάσεις, ανεξαρτήτως κόστους», για να κατηγορήσει στη συνέχεια την Τουρκία για ιδιοτελή στάση στην εφαρμογή κυρώσεων και το κλείσιμο του εναέριου χώρου της.
Μετά το Ουκρανικό, όμως, οι συνθήκες γίνονται επιτακτικές, για να ξαναδούν Ελλάδα και Κύπρος την επίλυση των προβλημάτων τους με την Τουρκία. Η «καταγγελτική διπλωματία» δεν ενδιαφέρει κανέναν στην Ε.Ε. Αν παραμείνει η προτιμητέα και βολική επιλογή, το περιθωριοποιημένο Κυπριακό και οι χρονίζουσες διαφορές στις θάλασσες Ελλάδας – Τουρκίας θα ξεπεραστούν από τις εξελίξεις.
Το ταξίδι Μητσοτάκη
Ο Ελληνας πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης ταξιδεύει στην Κωνσταντινούπολη, για να συναντηθεί την Κυριακή (13/3) με τον Τούρκο πρόεδρο Τ. Ερντογάν. Είναι σημάδι για μια νέα προσέγγιση στις σχέσεις Ελλάδας - Τουρκίας; Δεν χρειάζεται να αναμένει κανείς σε άμεσο χρόνο θεαματικές αλλαγές. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει κάποια προετοιμασία, αν θα γίνουν ορισμένα ανοίγματα και από τις δύο πλευρές προς την κατεύθυνση της ειρηνικής επίλυσης των διαφορών. Τώρα που όλη η Ευρωπαϊκή Ενωση συγκλονίζεται και συσπειρώνεται, η ευκαιρία είναι εκεί: οι ηγεσίες καλούνται να εξετάσουν την επίλυση προβλημάτων που χρονίζουν και μοιάζουν εντελώς αταίριαστα στις νέες συνθήκες.
Αυτός που σίγουρα δεν μένει ακίνητος είναι ο Ερντογάν. Την Τετάρτη (9/3), άνοιξε διάπλατα τον δρόμο για την επαναπροσέγγιση με το Ισραήλ, υποδεχόμενος στην Αγκυρα τον Ισραηλινό πρόεδρο Ισαάκ Χέρτσοκ. Ο Τούρκος πρόεδρος χαρακτήρισε την επίσκεψη Χέρτσοκ «ιστορική», «σημείο καμπής» για την αποκατάσταση των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων. Με πυκνές αναφορές στην ανάγκη για σταθερότητα και περιφερειακή συνεργασία, ειδικά στον τομέα της ενέργειας, Ερντογάν και Χέρτσοκ έθεσαν καλά προσδιορισμένους στόχους, για να διορθώσουν τη σχέση τους. Οι ΗΠΑ είχαν ήδη μεσολαβήσει, προτού ξεσπάσει ο πόλεμος στην Ουκρανία. Γίνεται λόγος ξανά για την ενεργειακή συνεργασία στην ανατολική Μεσόγειο και η ραγδαία επιδείνωση της κατάστασης στην Ευρώπη ήρθε να επιταχύνει τις εξελίξεις.
Κανείς δεν γνωρίζει κατά πόσον ο Κ. Μητσοτάκης θα αποτολμήσει να δοκιμάσει ένα άνοιγμα και κατά πόσον ο Ερντογάν θα ανταποκριθεί. Η ρητορική για τα 12 ν.μ. εκατέρωθεν παραλύει τα πάντα. Η απάντηση είναι η οδός της διμερούς διαπραγμάτευσης, με ετοιμότητα παραπομπής των διαφορών στη Χάγη. Η κοινή γνώμη στην Ελλάδα, όπως και στην Κύπρο, τόσα χρόνια γαλουχήθηκε με έναν τρόπο που δεν επιτρέπει προσγειωμένο λόγο. Ο Ερντογάν, όμως, διακατέχεται από αυτοπεποίθηση και με τη νέα τάξη πραγμάτων στην Ευρώπη πιθανόν να θέλει να αξιοποιήσει τις δυνατότητες. Την Δευτέρα, θα δεχθεί τον καγκελάριο της Γερμανίας, Ολαφ Σολτς, για να δουν εις βάθος τα νέα δεδομένα που δημιουργούνται στην Ευρώπη, με πρωτεύουσα την ασφάλεια, αλλά και την σύσφιγξη των σχέσεων Τουρκίας - Ε.Ε.
Παράθυρο ευκαιρίας
Το τοπίο είναι εξίσου πολύπλοκο και στη Λευκωσία που είναι εγκλωβισμένη στις ολέθριες επιλογές της ηγεσίας της, τα τελευταία 5 χρόνια. Ο Ν. Αναστασιάδης και οι συνεργάτες του που χειρίστηκαν το Κυπριακό στο Κραν Μοντανά και μετά, έσπρωξαν το νησί πιο βαθιά στη διχοτόμηση και έπαιξαν με τα «δύο κράτη», καλλιεργώντας μυθεύματα γύρω από τριμερείς συμμαχίες –που τώρα δεν υφίστανται– και «φανταστικούς» αγωγούς –o East Med.
Ομως σε λιγότερο από 12 μήνες, η Κύπρος θα έχει εκλογές. Κάτι δραστικά πρέπει να αλλάξει στην εξωτερική πολιτική. Μετά το Ουκρανικό, η νέα κυπριακή ηγεσία θα κληθεί να ανασυντάξει το διαπραγματευτικό πλαίσιο και, για να το πετύχει, θα χρειαστεί να κάνει στροφή 180 μοιρών. Η συσπείρωση της Ε.Ε. έναντι της Ρωσίας και η ρητή δέσμευση για τον σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας των κρατών δίνουν στην Κύπρο τη δυνατότητα να θέσει την ανάγκη επιστροφής στη συμφωνημένη βάση της Διζωνικής, Δικοινοτικής Ομοσπονδίας: ένα κράτος, δύο περιφέρειες, μία φωνή στην Ε.Ε.
Δεν είναι, όμως, αρκετή η θεωρητική προβολή τέτοιων θέσεων. Χρειάζονται έμπρακτα πολιτικά ανοίγματα, με αποδέκτες την Ε.Ε., για να κινητοποιηθεί, αλλά και την Τουρκία, για να εγκαταλείψει την εφαρμογή αντιποίνων. Η απόφαση του ΥΠΕΞ, Ι. Κασουλίδη, να εγκαταλείψει την αντιπαραγωγική συζήτηση περί κυρώσεων εναντίον της Τουρκίας δεν είναι αρκετή. Ούτε η προσωρινή σύλληψη για μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης (Βαρώσι έναντι αεροδρομίου Τύμπου).
Μια ελληνοκυπριακή ηγεσία με συγκροτημένη αντίληψη για την «επόμενη ημέρα» χρειάζεται να έχει πλήρη επίγνωση των νέων συσχετισμών που φέρνουν τον Ολαφ Σολτς τη Δευτέρα στην Τουρκία. Το πρώτο πολιτικό άνοιγμα αφορά την ετοιμότητα της Λευκωσίας να συζητήσει τη Θετική Ατζέντα των σχέσεων Τουρκίας – Ε.Ε., για να μπει στον χορό των κοινών ευρωπαϊκών συμφερόντων και να έχει μοχλούς, για να φέρει την επίλυση του Κυπριακού στο προσκήνιο. Το δεύτερο άνοιγμα αφορά την πλήρη αποσαφήνιση της ελληνοκυπριακής θέσης στο ζήτημα της πολιτικής ισότητας των Τουρκοκυπρίων (εκ περιτροπής προεδρία, αποτελεσματική συμμετοχή με μία τουρκοκυπριακή ψήφο για λήψη αποφάσεων του Υπουργικού). Η σκόπιμη ασάφεια των τελευταίων 5 χρόνων διασάλευσε σοβαρά το πλαίσιο που κατέθεσε ο γ.γ. του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, στο Κραν Μοντανά και μόνο έτσι μπορεί να αποκατασταθούν οι επίπονες συγκλίσεις.
Το τρίτο ελληνοκυπριακό άνοιγμα αφορά τη διαχείριση των υδρογονανθράκων. Οσο περνά ο χρόνος, γίνεται ολοένα και πιο φανερό ότι μόνο με συνεργασία και χωρίς αποκλεισμούς υπάρχει διέξοδος. Ο συγχρονισμός των 3 ανοιγμάτων, μετά τις προεδρικές εκλογές, μπορεί να δώσει ένα παράθυρο ευκαιρίας.
Ο πόλεμος του Πούτιν στην Ουκρανία προκαλεί ανατροπές στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας. Λέξεις - κλειδιά της «επόμενης ημέρας», όταν λήξει η εκρηκτική, σήμερα, κατάσταση στην Ευρώπη, είναι η ασφάλεια, η σταθερότητα και η συνεργασία. Κάτω από το βάρος των εξελίξεων, η Ε.Ε. βγαίνει συσπειρωμένη και καθορίζει τα δικά της βήματα, παράλληλα με τις ΗΠΑ και την υπόλοιπη Δύση.
Ποιος θα διαβάσει σωστά τα γεγονότα και θα χαράξει στρατηγική στην Αθήνα και τη Λευκωσία, σχεδιάζοντας την επόμενη ημέρα;
Στο νέο περιβάλλον, η κυπριακή κυβέρνηση, υπό τον Ν. Αναστασιάδη, επιχειρεί να ευθυγραμμιστεί με την Ε.Ε., αλλά δεν διαθέτει απόθεμα αξιοπιστίας, προσκρούοντας στις πρακτικές που η ίδια καλλιέργησε για χρόνια με τη Μόσχα. Ο Κύπριος πρόεδρος Ν. Αναστασιάδης χαιρέτισε στις Βερσαλλίες (10/3 - άτυπη σύνοδος κορυφής για το Ουκρανικό) την «άμεση, ενωμένη και αποφασιστική αντίδραση της Ε.Ε. στη ρωσική εισβολή».
Ομως, πίσω στην Κύπρο, η Ε.Ε. παρακολουθεί τις τράπεζες και τα κυπριακά εποπτικά όργανα ψάχνουν τις καταθέσεις και τα περιουσιακά στοιχεία που διατηρούν Ρώσοι ολιγάρχες με «χρυσά διαβατήρια». Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε το τέλος των χρυσών διαβατηρίων, αλλά και τους κανόνες για «χρυσές βίζες». Η πληροφορία για την παραχώρηση ευρωπαϊκού διαβατηρίου μέσα σε μία νύχτα, σε φιλικά πρόσωπα του Σεργκέι Λαβρόφ τον Οκτώβριο του 2017 –είχε αποκαλυφθεί δύο χρόνια μετά σε ρεπορτάζ του «Πολίτη» 28/8/2019– πλήττει όλο το κυβερνητικό πολιτικό προσωπικό.
Τέλος εποχής με τη Μόσχα
Το απότομο τέλος της νομιμοποίησης των σχέσεων με το περιβάλλον Πούτιν έχει ταρακουνήσει την Κύπρο. Για χρόνια πατούσε σε δύο βάρκες, εκμεταλλευόμενη την ιδιότητα του πλήρους μέλους της Ε.Ε., για να κάνει τη δική της «α λα καρτ» εξωτερική πολιτική. Ποιος θα επανατοποθετήσει τη χώρα στο απαιτητικό ευρωπαϊκό περιβάλλον; O πλέον ακατάλληλος είναι ο Ν. Αναστασιάδης.
Αφενός είναι το έλλειμμα αξιοπιστίας, αφετέρου είναι και η συνήθεια του να ασκεί εξωτερική πολιτική για εσωτερική κατανάλωση. Ετσι, στις Βερσαλλίες, ο Κύπριος πρόεδρος επαίνεσε την ικανότητα της Ε.Ε. «να λαμβάνει αποφάσεις, ανεξαρτήτως κόστους», για να κατηγορήσει στη συνέχεια την Τουρκία για ιδιοτελή στάση στην εφαρμογή κυρώσεων και το κλείσιμο του εναέριου χώρου της.
Μετά το Ουκρανικό, όμως, οι συνθήκες γίνονται επιτακτικές, για να ξαναδούν Ελλάδα και Κύπρος την επίλυση των προβλημάτων τους με την Τουρκία. Η «καταγγελτική διπλωματία» δεν ενδιαφέρει κανέναν στην Ε.Ε. Αν παραμείνει η προτιμητέα και βολική επιλογή, το περιθωριοποιημένο Κυπριακό και οι χρονίζουσες διαφορές στις θάλασσες Ελλάδας – Τουρκίας θα ξεπεραστούν από τις εξελίξεις.
Το ταξίδι Μητσοτάκη
Ο Ελληνας πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης ταξιδεύει στην Κωνσταντινούπολη, για να συναντηθεί την Κυριακή (13/3) με τον Τούρκο πρόεδρο Τ. Ερντογάν. Είναι σημάδι για μια νέα προσέγγιση στις σχέσεις Ελλάδας - Τουρκίας; Δεν χρειάζεται να αναμένει κανείς σε άμεσο χρόνο θεαματικές αλλαγές. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει κάποια προετοιμασία, αν θα γίνουν ορισμένα ανοίγματα και από τις δύο πλευρές προς την κατεύθυνση της ειρηνικής επίλυσης των διαφορών. Τώρα που όλη η Ευρωπαϊκή Ενωση συγκλονίζεται και συσπειρώνεται, η ευκαιρία είναι εκεί: οι ηγεσίες καλούνται να εξετάσουν την επίλυση προβλημάτων που χρονίζουν και μοιάζουν εντελώς αταίριαστα στις νέες συνθήκες.
Αυτός που σίγουρα δεν μένει ακίνητος είναι ο Ερντογάν. Την Τετάρτη (9/3), άνοιξε διάπλατα τον δρόμο για την επαναπροσέγγιση με το Ισραήλ, υποδεχόμενος στην Αγκυρα τον Ισραηλινό πρόεδρο Ισαάκ Χέρτσοκ. Ο Τούρκος πρόεδρος χαρακτήρισε την επίσκεψη Χέρτσοκ «ιστορική», «σημείο καμπής» για την αποκατάσταση των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων. Με πυκνές αναφορές στην ανάγκη για σταθερότητα και περιφερειακή συνεργασία, ειδικά στον τομέα της ενέργειας, Ερντογάν και Χέρτσοκ έθεσαν καλά προσδιορισμένους στόχους, για να διορθώσουν τη σχέση τους. Οι ΗΠΑ είχαν ήδη μεσολαβήσει, προτού ξεσπάσει ο πόλεμος στην Ουκρανία. Γίνεται λόγος ξανά για την ενεργειακή συνεργασία στην ανατολική Μεσόγειο και η ραγδαία επιδείνωση της κατάστασης στην Ευρώπη ήρθε να επιταχύνει τις εξελίξεις.
Κανείς δεν γνωρίζει κατά πόσον ο Κ. Μητσοτάκης θα αποτολμήσει να δοκιμάσει ένα άνοιγμα και κατά πόσον ο Ερντογάν θα ανταποκριθεί. Η ρητορική για τα 12 ν.μ. εκατέρωθεν παραλύει τα πάντα. Η απάντηση είναι η οδός της διμερούς διαπραγμάτευσης, με ετοιμότητα παραπομπής των διαφορών στη Χάγη. Η κοινή γνώμη στην Ελλάδα, όπως και στην Κύπρο, τόσα χρόνια γαλουχήθηκε με έναν τρόπο που δεν επιτρέπει προσγειωμένο λόγο. Ο Ερντογάν, όμως, διακατέχεται από αυτοπεποίθηση και με τη νέα τάξη πραγμάτων στην Ευρώπη πιθανόν να θέλει να αξιοποιήσει τις δυνατότητες. Την Δευτέρα, θα δεχθεί τον καγκελάριο της Γερμανίας, Ολαφ Σολτς, για να δουν εις βάθος τα νέα δεδομένα που δημιουργούνται στην Ευρώπη, με πρωτεύουσα την ασφάλεια, αλλά και την σύσφιγξη των σχέσεων Τουρκίας - Ε.Ε.
Παράθυρο ευκαιρίας
Το τοπίο είναι εξίσου πολύπλοκο και στη Λευκωσία που είναι εγκλωβισμένη στις ολέθριες επιλογές της ηγεσίας της, τα τελευταία 5 χρόνια. Ο Ν. Αναστασιάδης και οι συνεργάτες του που χειρίστηκαν το Κυπριακό στο Κραν Μοντανά και μετά, έσπρωξαν το νησί πιο βαθιά στη διχοτόμηση και έπαιξαν με τα «δύο κράτη», καλλιεργώντας μυθεύματα γύρω από τριμερείς συμμαχίες –που τώρα δεν υφίστανται– και «φανταστικούς» αγωγούς –o East Med.
Ομως σε λιγότερο από 12 μήνες, η Κύπρος θα έχει εκλογές. Κάτι δραστικά πρέπει να αλλάξει στην εξωτερική πολιτική. Μετά το Ουκρανικό, η νέα κυπριακή ηγεσία θα κληθεί να ανασυντάξει το διαπραγματευτικό πλαίσιο και, για να το πετύχει, θα χρειαστεί να κάνει στροφή 180 μοιρών. Η συσπείρωση της Ε.Ε. έναντι της Ρωσίας και η ρητή δέσμευση για τον σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας των κρατών δίνουν στην Κύπρο τη δυνατότητα να θέσει την ανάγκη επιστροφής στη συμφωνημένη βάση της Διζωνικής, Δικοινοτικής Ομοσπονδίας: ένα κράτος, δύο περιφέρειες, μία φωνή στην Ε.Ε.
Δεν είναι, όμως, αρκετή η θεωρητική προβολή τέτοιων θέσεων. Χρειάζονται έμπρακτα πολιτικά ανοίγματα, με αποδέκτες την Ε.Ε., για να κινητοποιηθεί, αλλά και την Τουρκία, για να εγκαταλείψει την εφαρμογή αντιποίνων. Η απόφαση του ΥΠΕΞ, Ι. Κασουλίδη, να εγκαταλείψει την αντιπαραγωγική συζήτηση περί κυρώσεων εναντίον της Τουρκίας δεν είναι αρκετή. Ούτε η προσωρινή σύλληψη για μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης (Βαρώσι έναντι αεροδρομίου Τύμπου).
Μια ελληνοκυπριακή ηγεσία με συγκροτημένη αντίληψη για την «επόμενη ημέρα» χρειάζεται να έχει πλήρη επίγνωση των νέων συσχετισμών που φέρνουν τον Ολαφ Σολτς τη Δευτέρα στην Τουρκία. Το πρώτο πολιτικό άνοιγμα αφορά την ετοιμότητα της Λευκωσίας να συζητήσει τη Θετική Ατζέντα των σχέσεων Τουρκίας – Ε.Ε., για να μπει στον χορό των κοινών ευρωπαϊκών συμφερόντων και να έχει μοχλούς, για να φέρει την επίλυση του Κυπριακού στο προσκήνιο. Το δεύτερο άνοιγμα αφορά την πλήρη αποσαφήνιση της ελληνοκυπριακής θέσης στο ζήτημα της πολιτικής ισότητας των Τουρκοκυπρίων (εκ περιτροπής προεδρία, αποτελεσματική συμμετοχή με μία τουρκοκυπριακή ψήφο για λήψη αποφάσεων του Υπουργικού). Η σκόπιμη ασάφεια των τελευταίων 5 χρόνων διασάλευσε σοβαρά το πλαίσιο που κατέθεσε ο γ.γ. του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, στο Κραν Μοντανά και μόνο έτσι μπορεί να αποκατασταθούν οι επίπονες συγκλίσεις.
Το τρίτο ελληνοκυπριακό άνοιγμα αφορά τη διαχείριση των υδρογονανθράκων. Οσο περνά ο χρόνος, γίνεται ολοένα και πιο φανερό ότι μόνο με συνεργασία και χωρίς αποκλεισμούς υπάρχει διέξοδος. Ο συγχρονισμός των 3 ανοιγμάτων, μετά τις προεδρικές εκλογές, μπορεί να δώσει ένα παράθυρο ευκαιρίας.
