Θαλάσσια πάρκα: νέες διαφορές πάνω στην παλιά εκκρεμότητα

Η ανακήρυξη από την Τουρκία δύο «εθνικών θαλάσσιων πάρκων» στο βορειοανατολικό Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο δεν είναι κεραυνός εν αιθρία. Τα όρια των πάρκων εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων, σε διεθνή ύδατα όπου δεν έχει υπάρξει συμφωνημένη οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Η Αθήνα ορθώς επισημαίνει ότι μια μονομερής τουρκική πράξη δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα στις περιοχές αυτές

Πέρυσι, η Ελλάδα προχώρησε στον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό, εκπληρώνοντας ευρωπαϊκή υποχρέωση. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία, όμως, δεν υποδεικνύει στα κράτη-μέλη μέχρι πού θα επεκτείνουν τον σχεδιασμό τους. Η Ελλάδα είχε δικαίωμα να τον εφαρμόσει στα χωρικά ύδατά της, καθώς και σε διεθνή ύδατα αλλά μόνο στις περιοχές όπου έχουν συμφωνηθεί οριοθετήσεις θαλάσσιων ζωνών με γειτονικά κράτη. Τέτοιες είναι το Ιόνιο, μετά τη συμφωνία με την Ιταλία, και τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου, μετά τη μερική οριοθέτηση με την Αίγυπτο.

Ο ελληνικός σχεδιασμός περιέλαβε, δυστυχώς, και περιοχές διεθνών υδάτων πέραν αυτών των περιοχών, αποτυπώνοντας μονομερώς την ελληνική αντίληψη για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες στις μη οριοθετημένες περιοχές. Η κίνηση αυτή προκάλεσε αντιδράσεις όχι μόνο από την Τουρκία, αλλά και από την Αίγυπτο. Η Τουρκία παρουσίασε δικό της χάρτη και τώρα περνά από τον χάρτη στην κανονιστική πράξη, ανακηρύσσοντας θαλάσσια πάρκα σε περιοχές που περιλαμβάνονται στη δική της αντίληψη για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες.

Τα θαλάσσια πάρκα δεν είναι Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες, ούτε συνιστούν από μόνα τους οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας. Αποτελούν, πρωτίστως, εργαλείο περιβαλλοντικής προστασίας. Όταν, όμως, επιχειρείται να εφαρμοστούν σε περιοχές πέραν των χωρικών υδάτων και σε θαλάσσιες ζώνες που δεν έχουν οριοθετηθεί μεταξύ γειτονικών κρατών, αποκτούν αναπόφευκτα και γεωπολιτική σημασία. Η διαφορά είναι ότι σε επόμενη φάση, όταν η Ελλάδα ανακήρυξε τα δικά της θαλάσσια πάρκα το 2025, αυτά -σωστά- περιορίστηκαν στα ελληνικά χωρικά ύδατα. Η Τουρκία, αντιθέτως, επιχειρεί τώρα να εφαρμόσει το δικό της καθεστώς σε περιοχές πέραν των χωρικών υδάτων της, όπου υπάρχουν αμφισβητούμενες και μη οριοθετημένες θαλάσσιες ζώνες.

Η Άγκυρα ασφαλώς δεν αποκτά δικαιώματα, επειδή τα αποτυπώνει σε έναν χάρτη ή τα εντάσσει σε ένα θαλάσσιο πάρκο. Το ίδιο, όμως, ισχύει και αντίστροφα: η Αθήνα δεν λύνει τις εκκρεμότητες αποτυπώνοντας στον δικό της χάρτη τη μαξιμαλιστική θέση της. Η αποτύπωση μιας θέσης δεν είναι οριοθέτηση. Κάπως έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: ο ένας χάρτης προκαλεί τον άλλο, η μία μονομερής ενέργεια οδηγεί στην επόμενη και οι θαλάσσιες περιοχές που παραμένουν χωρίς συμφωνημένη οριοθέτηση μετατρέπονται σταδιακά σε πεδίο διαρκούς ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης.

Η Ελλάδα διαθέτει ένα σημαντικό πλεονέκτημα ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και πρέπει να αξιοποιεί πλήρως το ευρωπαϊκό πλαίσιο. Δεν πρέπει, όμως, να καλλιεργείται η ψευδαίσθηση ότι η Ε.Ε. θα λύσει για λογαριασμό μας μια διμερή διαφορά οριοθέτησης με την Τουρκία. Η οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών δεν μπορεί να γίνει μονομερώς. Το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας απαιτεί συμφωνία μεταξύ των ενδιαφερόμενων παράκτιων κρατών και αν η συμφωνία δεν καταστεί δυνατή, υπάρχει η προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.

Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι ποιος θα σχεδιάσει τον επόμενο χάρτη ή ποιος θα ανακηρύξει το επόμενο θαλάσσιο πάρκο. Είναι αν Ελλάδα και Τουρκία θα συνεχίσουν να προσθέτουν νέες διαφορές σε μια παλιά εκκρεμότητα ή θα επιχειρήσουν να λύσουν την ίδια την εκκρεμότητα. Όσο δεν αποφασίζουμε να αντιμετωπίσουμε την αφετηριακή ελληνοτουρκική διαφορά, θα συνεχίσουμε να δημιουργούμε καινούργιες. Περιβαλλοντικές ζώνες, ενεργειακές έρευνες, αλιεία, καλώδια, υποδομές και επιστημονικές δραστηριότητες στα διεθνή ύδατα μπορούν κάθε φορά να αποτελούν την επόμενη αφορμή αντιπαράθεσης. Και έτσι τα «ήρεμα νερά» θα εξαρτώνται κάθε φορά από το αν θα αποφευχθεί η επόμενη αφορμή, αντί να στηρίζονται στην επίλυση της αιτίας.