Μια αιρετική και αμετανόητη κομμουνίστρια

Η είδηση του θανάτου της Ροσάνα Ροσάντα (πέθανε προχθές στη Ρώμη στα 96 της χρόνια) προκαλεί θλίψη και συγκίνηση στον κόσμο της Αριστεράς και όχι μόνον. Κι αυτό γιατί η Ιταλίδα κομμουνίστρια υπήρξε αναμφίβολα μια ιστορική προσωπικότητα, μία από τις σημαντικότερες μορφές της ευρωπαϊκής Αριστεράς στον εικοστό αιώνα. Γεννημένη το 1924, η Ροσάντα προσέγγισε την πολιτική μέσα από τον παράνομο αντιφασιστικό αγώνα. Μετείχε νεότατη στην Αντίσταση και στην αντάρτικη πάλη.

Εγινε κομμουνίστρια τον Οκτώβριο του 1943, όταν ανακάλυψε «πως ήμουν ένα κλαράκι μέσα στον καταποντισμό του κόσμου, κι ο Μαρξ κι ο Λάσκι κι ο Λένιν, όσο και αν ήταν διαφορετικοί, θα μου έδειχναν ότι εκείνος ο καταποντισμός είχε καθοριστεί από δυνάμεις στις οποίες τίποτα δεν ήταν μοιραίο».

Μετά τον πόλεμο, αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στην πολιτική δράση μέσα από τις γραμμές του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Από το 1949 ώς το 1962 διηύθυνε το «Σπίτι της Κουλτούρας» στο Μιλάνο, που έγινε κέντρο συγκέντρωσης και διαλόγου πολλών προσωπικοτήτων της πολιτικής και της διανόησης.

Το 1962 μετακινήθηκε στη Ρώμη, επειδή ο Τολιάτι τής ανέθεσε την ευθύνη της διεύθυνσης του πολιτιστικού τομέα του κόμματος. Η άνοδος μιας γυναίκας σε μια τέτοια θέση στην κομματική ιεραρχία -γεγονός ασυνήθιστο τότε στα περισσότερα ευρωπαϊκά κομμουνιστικά κόμματα- οφειλόταν κυρίως στον μορφωτικό της εξοπλισμό, στο εύρος και το βάθος των γνώσεών της, στα εξαιρετικά διανοητικά της χαρίσματα. Πολλά χρόνια αργότερα, ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες θα δηλώσει ότι «η Ροσάνα είναι η ευφυέστερη γυναίκα που γνώρισα και που μπορεί να γνωρίσει κανείς στον κόσμο».

Το 1956, οι αποκαλύψεις του Χρουστσόφ για τα εγκλήματα της σταλινικής περιόδου κι έπειτα η βίαιη κατάπνιξη της ουγγρικής επανάστασης θα οδηγήσουν τη Ροσάντα να υιοθετεί όλο και πιο κριτικές θέσεις απέναντι στην κομματική ορθοδοξία.

Μετά τον θάνατο του Τολιάτι (το 1964), η εσωκομματική σύγκρουση οξύνθηκε και στο 11ο Συνέδριο του ΙΚΚ, το 1966, η αριστερή τάση υπό τον Πιέτρο Ινγκράο, στην οποία ανήκε και η Ροσάντα, ηττήθηκε πολιτικά και βαθμιαία περιθωριοποιήθηκε. Το 1968, η Ροσάντα υποστήριξε με πάθος την εξέγερση των νέων και την Ανοιξη της Πράγας, που χαιρετίστηκε με ενθουσιασμό από όλο το ΙΚΚ. Οταν όμως, τον Αύγουστο του 1968, τα σοβιετικά τανκς εισέβαλαν στην Πράγα, η ιταλική κομμουνιστική ηγεσία περιορίστηκε στο να εκφράσει τη «διαφωνία» της, αντί να καταδικάσει κατηγορηματικά την εισβολή.

Ορισμένα στελέχη του κόμματος, που διαφωνούσαν από παλιά με την επίσημη γραμμή, εξέδωσαν τον Ιούνιο του 1969 το περιοδικό Il Manifesto. Πρωταγωνιστές αυτής της πρωτοβουλίας ήταν οι: Ροσάνα Ροσάντα, Λουίτζι Πιντόρ, Αλντο Νατόλι, Βαλεντίνο Παρλάτο, Λούτσιο Μάγκρι, Λουτσιάνα Καστελίνα κ.ά. Τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς εκδιώχθηκαν όλοι τους από το κόμμα. Το 1971, το περιοδικό Il Manifesto μετατράπηκε σε καθημερινή εφημερίδα. Με την αρθρογραφία της η Ροσάντα εξέφραζε μια μαχητική, ριζοσπαστική και αυτόνομη σκέψη, αναζητώντας μια νέα οδό για την υπέρβαση του σταλινισμού «από τα αριστερά».

Στα κείμενα εκείνης της περιόδου αναγνωρίζει βέβαια κανείς τα ίχνη (και τις συναφείς αυταπάτες) μιας επίδρασης από την κινεζική «πολιτιστική επανάσταση». Η Ροσάντα συνδύαζε την ολόψυχη πολιτική στράτευση με τη θεωρητική μελέτη και την έρευνα.

Συνομιλούσε άλλωστε με σημαντικούς στοχαστές της εποχής της: με τον Αντόρνο (παλαιότερα), τον Σαρτρ, τον Φουκό, τον Αλτουσέρ κ.ά. Παρά την πολιτική αποτυχία της πρωτοβουλίας του Il Manifesto και τη συνακόλουθη διάψευση των προσδοκιών, η Ροσάντα συνέχισε μέχρι το τέλος να μάχεται και να δηλώνει ότι είναι κομμουνίστρια, χωρίς να νιώθει μετανοημένη. Υπερασπιζόταν πάντα κριτικές και «αιρετικές» απόψεις.

Στο αυτοβιογραφικό βιβλίο της «Το κορίτσι του περασμένου αιώνα» (Θεμέλιο, 2012), υπογραμμίζει την εξαιρετική συμβολή του ΙΚΚ στη διαδικασία εκδημοκρατισμού της ιταλικής κοινωνίας. Το ΙΚΚ ήταν άλλωστε διαφορετικό από όλα τα άλλα Κ.Κ. Ηταν το κόμμα του Γκράμσι: «Εμείς ήμασταν το κόμμα εκείνου του ανθρώπου που η αργή πορεία του προς τον θάνατο, μοναχική και ίσως μέσα στην εγκατάλειψη, τον καθιστούσε διαφορετικό από την αστραφτερή εικόνα του ήρωα που είναι η αγαπημένη και της κομμουνιστικής ρητορείας».

Η υπερηφάνεια της για το ότι συμμετείχε πρωταγωνιστικά στην ιστορία του ιταλικού κομμουνισμού δεν την εμπόδιζε να επισημαίνει τα μεγάλα λάθη του. Πρώτο και μεγαλύτερο το ότι η Αριστερά δεν είπε ποτέ στον λαό της την αλήθεια για όσα συνέβαιναν στον «υπαρκτό σοσιαλισμό», για την ανελευθερία και την πολιτική καταπίεση που βασίλευαν σε αυτά τα καθεστώτα. Η Ροσάντα πίστευε ότι η σύγχρονη μετακομμουνιστική ιταλική Αριστερά βαδίζει σε ένα δρόμο παρακμής, επειδή εγκατέλειψε την ιδέα της υπεράσπισης των αδύναμων.

Είναι μια Αριστερά που δεν προτείνει κάτι διαφορετικό από αυτά που κάνουν συνήθως οι κυβερνήσεις της Δεξιάς. Εχει διαρρήξει επομένως τους δεσμούς της με τις λαϊκές και εργαζόμενες τάξεις. Σύμφωνα με τη Ροσάντα, μετά το 1989 το Κομμουνιστικό Κόμμα δεν έδωσε μιαν ικανοποιητική εξήγηση για την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού».

Περιορίστηκε αντίθετα στο να υιοθετήσει την κρίση των ιστορικών του αντιπάλων, οι οποίοι πάντοτε υποστήριζαν ότι ήταν εσφαλμένη η ίδια η ιδέα του κομμουνισμού. Κανείς δεν προσπάθησε να δώσει μιαν άλλη εξήγηση, κανείς δεν είπε: «Επιδιώκαμε ένα σωστό ιδεώδες, αλλά διαπράξαμε τα ακόλουθα λάθη».

Σε μια συνέντευξή της, που δημοσιεύτηκε το 2017 στο περιοδικό Micromega, ο συνομιλητής της Μάρκο Ντ’ Εραμο τη ρώτησε: «Είσαι ακόμα κομμουνίστρια; Επειδή εγώ είμαι αντικαπιταλιστής, αλλά δεν μου είναι πλέον σαφές το τι σημαίνει να είμαστε κομμουνιστές, δηλαδή το πώς μπορεί να υλοποιηθεί συγκεκριμένα μια συλλογική ιδιοκτησία που να μην είναι κρατικός καπιταλισμός». Και η Ροσάντα απάντησε: «Εμένα δεν μου είναι πολύ σαφές το τι σημαίνει να είσαι “αντικαπιταλιστής ναι, μαρξιστής και κομμουνιστής όχι”. Και δεν θα αποδεχθώ ποτέ το ότι ο κόσμος παραμένει όχι μόνο γεμάτος φτώχεια, αλλά και με τις ανισότητες να αυξάνονται».