O πρώιμος, ο ύστερος και ο διαρκής Τσουκαλάς

Το πλήθος των κειμένων που γράφηκαν από τη στιγμή της αναγγελίας του θανάτου του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, δείχνει την εμβέλεια της προσωπικότητας και του έργου του.

Ο Τσουκαλάς μπαίνει δυναμικά στο δημόσιο χώρο με την Ελληνική Τραγωδία, το 1969. Μια έκδοση στα γαλλικά και στα αγγλικά, από τους μεγαλύτερους διεθνώς εκδοτικούς οίκους. Η εποχή, στην κορύφωση της δυναμικής των χρόνων του εξήντα, και ο τίτλος αριστουργιματικός. Ποιος δεν ξέρει τι είναι η ελληνική τραγωδία, και να τώρα που η έννοια αυτή αποτελεί το κλειδί για την κατανόηση της ελληνικής ιστορίας και της κατάληξής της στη δικτατορία. Το βιβλίο του 1969 προαναγγέλλει τον μεγάλο αναβρασμό της Μεταπολίτευσης: τη στιγμή δηλαδή που απαιτούσε μια γενικευμένη επανεξέταση της ελληνικής πορείας στην ιστορία, στον πολιτισμό και στην πολιτική. Τη στιγμή δηλαδή μιας αναγέννησης της ελληνικής αυτοσυνείδησης. Και να που ο Τσουκαλάς έρχεται πανέτοιμος και εξοπλισμένος. Είναι η διδακτορική του διατριβή που θα εκδοθεί ως Εξάρτηση και Αναπαραγωγή, (Θεμέλιο 1977).

Τι ακριβώς επιχειρεί ο Τσουκαλάς στη Μεταπολίτευση; Δημιουργεί ένα πορτραίτο της ελληνικής κοινωνίας με τις υλικότητές της. Όχι με αφηρημένες ιδέες για το πνεύμα του ελληνισμού, ούτε με γενικεύσεις για την πάλη των τάξεων. Ο Τσουκαλάς δεν περιγράφει την ελληνική κοινωνία ως μια λειψή νεωτερικότητα, ούτε ως κακέκτυπο σε σχέση με την πορεία της Ευρώπης. Την παρουσιάζει ως ένα δυναμικό οργανισμό που αναπαράγεται σε ένα διεθνές περιβάλλον, με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Γράφει βέβαια ενταγμένος στα κυρίαρχα ιστορικά και κοινωνιολογικά ρεύματα της εποχής του. Στο πλαίσιο δηλαδή μιας ασύμμετρης μεν, οργανικής δε, σχέσης της περιφέρειας και του κέντρου, και η οποία δημιουργεί κοινωνικές μορφές που δεν προέβλεπε το κλασικό σχήμα της θεωρίας, είτε με την μαρξιστική, είτε με την εκσυγχρονιστική εκδοχή του. Από δω προέρχεται άλλωστε και η θεωρία για τα πολυσθενή υποκείμενα της ελληνικής κοινωνίας. Εκείνα δηλαδή που κατέχουν και συνδυάζουν διαφορετικές ταξικές θέσεις (Κράτος, κοινωνία, εργασία στη μεταπολεμική Ελλάδα, Θεμέλιο 1986).

Ξανακοιτάζοντας το έργο του Τσουκαλά στις δεκαετίες του ’70 και του ’80,το ερώτημα σήμερα δεν είναι αν ξεπεράστηκε ή όχι. Είναι ισχυρό έργο που δύσκολα μετακινείς, έστω και έναν λίθο. Η επιτυχία και η διάδοση του οφείλεται σε δυο λόγους. Πρώτο ανταποκρινόταν σε πιεστικά ερωτήματα της εποχής. Δεύτερο και σημαντικότερο, η ελληνική κοινωνία διαβάστηκε με τα μάτια του Τσουκαλά. Και διαβάστηκε από πολλούς πολιτικούς και ιδεολογικούς χώρους. Οι σχηματοποιήσεις της πρόσληψης, δεν βαραίνουν φυσικά τον συγγραφέα.

Αν η κοινωνική ακτινογραφία της Ελλάδας ήταν η πρώτη μεγάλη προσφορά του Τσουκαλά στην εποχή της Μεταπολίτευσης, και ορίζει την πρώτη περίοδο του έργου του, η δεύτερη, που αναπτύσσεται με μεγάλη πυκνότητα βιβλίων στο πέρασμα στον καινούργιο αιώνα, είναι η διάγνωση της ίδιας της μεταστοιχείωσης της νεωτερικότητας. Για αυτό το έργο έχουμε μιλήσει πολύ λιγότερο. Τι ακριβώς κάνει ο Τσουκαλάς εδώ; Μελετάει με όλον τον φιλοσοφικό, κοινωνιολογικό και ιστορικό εξοπλισμό που έχει, την αλλαγή της εποχής. Εκείνο που λέει είναι ότι η μετάβαση από την πρώτη μεταπολεμική περίοδο, στην εποχή που ονομάστηκε νεοφιλελευθερισμός, δεν ήταν μια απλή μετάβαση από τις κεϋνσιανές αρχές στην δημοσιονομική πειθαρχία, ούτε μόνο η μετάβαση από το κράτος πρόνοιας στη λογική επιδαψίλευσης επιδομάτων. Είναι μια αλλαγή των φιλοσοφικών παραδοχών πάνω στις οποίες βασίζεται η εξουσία αλλά και η κοινωνική συμβίωση, αλλαγή αξιών, γλώσσας, ακόμη και ανθρωπολογικών συντεταγμένων. Αυτό το σπουδαίο έργο του ύστερου Τσουκαλά, με κεντρικό βιβλίο Ο Αόρατος Λεβιάθαν, Δημοκρατία, δικαιοσύνη και ηθική τα χρόνια της κρίσης,(Πόλις 2020), πέρασε εν πολλοίς ασχολίαστο. Η ελληνική κοινωνία δεν ήθελε να το διαβάσει, υπέφερε ή βιαζόταν να προσαρμοστεί στη νέα εποχή, και οι διανοούμενοι, ακόμη και οι περισσότεροι συνταξιδιώτες του Τσουκαλά, συντηρητικοποιούνταν άρδην και μεταβλήθηκαν σε ηθικούς κήνσορες της νέας εποχής.

Τέλος, δεν θα ήθελα να παραλείψω, έστω και από ένα τόσο σύντομο σημείωμα, μια αναφορά στην αισθητική, στο στυλ. Το απαράμιλλο στυλ του Τσουκαλά, στη μορφή, στο λόγο, στη συμπεριφορά, ήταν βασικό στοιχείο της μεγάλης εμβέλειας της προσωπικότητάς του. Δεν απλοποίησε ποτέ τον λόγο του, ούτε θυσίασε το πλούσιο λεξιλόγιο, την συνθετότητα της σύνταξης και την πολυμέρεια της μάθησης. Η προσήνεια με τους συναδέλφους και τους φοιτητές του, συνδυάζονταν αριστοτεχνικά με την αριστοκρατικότητα της απόστασης. Ο Τσουκαλάς δεν αναζήτησε ττην εύνοια της εξουσίας, ούτε τον έπαινο του δήμου. Δεν έκρυψε τις πολιτικές του προτιμήσεις και πεποιθήσεις. Παρέμεινε ένας διανοούμενο της Αριστεράς, προσανατολισμένος στις ευρύτερες δυνατές συγκλίσεις.