Η δεύτερη ευκαιρία του ’τρίτου δρόμου’
Άντονι Γκίντενς, The Independent, ppol.gr, Δημοσιευμένο: 2007-06-29
Οι μακρόσυρτοι αποχαιρετισμοί επιτέλους τελείωσαν: η Βρετανία έχει ένα νέο πρωθυπουργό.
Ο Τόνι Μπλερ (Tony Blair) έφυγε. Θα εξαφανιστεί μαζί του και η ιδιαίτερη πολιτική του φιλοσοφία, ο «τρίτος δρόμος»;
Για να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό, θα χρειαστεί να διαλύσουμε ορισμένες παρεξηγήσεις για τι ήταν -και είναι- η ιδεολογική αυτή προσέγγιση.
Ο ίδιος ο όρος δε μας διαφωτίζει ιδιαίτερα.
Ο «τρίτος δρόμος» περιγράφει την ανάγκη της κεντροαριστερής σκέψης να προσαρμοστεί στις μεγάλες αλλαγές που αναμορφώνουν τον κόσμο, ιδιαίτερα στην παγκοσμιοποίηση.
Ο «πρώτος δρόμος» εκφράζει την παραδοσιακή αριστερά, την παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία, που κυριάρχησε στην πολιτική σκέψη και πρακτική στην πρώτη μεταπολεμική περίοδο.
Βασιζόταν στον κεϊνσιανισμό και στην άποψη πως το κράτος έπρεπε να αντικαταστήσει την αγορά σε σημαντικούς τομείς της οικονομικής ζωής.
Η προσέγγιση αυτή εξανεμίστηκε καθώς η οικονομία παγκοσμιοποιούνταν κι ενώ γινόταν φανερό πως το κράτος ήταν συχνά αναποτελεσματικό και απαράδεκτα γραφειοκρατικό.
Ο «δεύτερος δρόμος» ήταν ο θατσερισμός ή ο φονταμενταλισμός της αγοράς -η πίστη πως οι νόμοι της αγοράς θα έπρεπε να επεκταθούν όσο το δυνατό περισσότερο, καθώς η αγορά είναι το πλέον ορθολογικό και αποτελεσματικό μέσο προς την ευημερία.
Ο θατσερισμός είχε μερικές σημαντικές επιτυχίες και απεκατέστησε την ανταγωνιστικότητα της Βρετανίας.
Κι όμως, εξαφανίστηκε κι αυτός, όταν τα όριά του έγιναν φανερά.
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης από την Θάτσερ (Thatcher) η φτώχεια και οι ανισότητες αυξήθηκαν στη Βρετανία πολύ περισσότερο απ’ ότι στις περισσότερες αναπτυγμένες χώρες.
Οι ιδιωτικοποιήσεις μπήκαν δυναμικά στην ημερήσια διάταξη και οι δημόσιες επενδύσεις συρρικνώθηκαν.
Η κ. Θάτσερ κληροδότησε μια κοινωνία με αυξανόμενες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες και με υποβαθμιζόμενες δημόσιες υπηρεσίες.
6
Ήταν εντελώς απαραίτητο να αναζητηθεί μία τρίτη εναλλακτική λύση, που θα αναζητούσε τη συμφιλίωση της οικονομικής αποτελεσματικότητας με την κοινωνική προστασία και τη μείωση της φτώχειας.
Μερικοί κατάλαβαν τον «τρίτο δρόμο» σαν ένα φτηνό, διαφημιστικό κόλπο -μία πολιτική διακήρυξη άδεια από κάθε ουσία.
Έκαναν λάθος.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, το Εργατικό κόμμα νίκησε σε τρεις διαδοχικές εκλογές (1997, 2001, 2005) και μπορεί κάλλιστα να κερδίσει και σε μία τέταρτη, ακριβώς διότι ο «τρίτος δρόμος» ήταν μία πολιτική προσέγγιση πλούσια σε περιεχόμενο.
Είναι μάλλον απίθανο να δούμε τον Γκόρντον Μπράουν (Gordon Brown) να χρησιμοποιεί τον όρο, που κι εγώ ο ίδιος έπαψα να τον χρησιμοποιώ, διότι φορτίστηκε υπερβολικά.
Δεν πρόκειται πάντως να επιστρέψει στο παλιό Εργατικό κόμμα κι είναι αδιαμφισβήτητο πως θα κινηθεί -και θα προχωρήσει- στο πλαίσιο του «τρίτου δρόμου».
Το πλαίσιο αυτό καθορίζεται από ορισμένα πολιτικά αξιώματα.
Το πρώτο είναι: κράτα το χώρο του πολιτικού κέντρου.
Κανένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα δεν μπορεί να νικήσει σήμερα απευθυνόμενο σε μία και μόνη κοινωνική τάξη.
Το πρόβλημα είναι πως να στραφεί το πολιτικό κέντρο βάρους προς τα αριστερά.
Οι Εργατικοί έκαναν αυτό ακριβώς την τελευταία δεκαετία, με επιτυχία.
Ο Τόνι Μπλερ εξαφάνισε τέσσερις συντηρητικούς ηγέτες, που έμειναν κολλημένοι στον θατσερισμό. Για να ξαναμπούνε στο παιχνίδι οι συντηρητικοί χρειάστηκε να αποδεχτούν την κρίσιμη σημασία των δημοσίων υπηρεσιών στη λειτουργία μίας αξιοπρεπούς κοινωνίας, υποστήριξαν το «εθνικό σύστημα υγείας» (NHS), αποδέχτηκαν την ανάγκη να καταπολεμηθεί η φτώχεια και παραδέχτηκαν πως αυτούς τους στόχους δεν τους πετυχαίνεις με μείωση της φορολογίας.
Το δεύτερο είναι: βεβαιώσου πως η οικονομία πάει καλά.
Η βελτίωση της κοινωνικής δικαιοσύνης προϋποθέτει μία ρωμαλέα οικονομία, όχι το ανάποδο.
Τα αποτελέσματα του Μπράουν στον τομέα αυτό είναι πιθανότατα το δυνατό του χαρτί. Όλες οι προηγούμενες Εργατικές κυβερνήσεις -σχεδόν χωρίς εξαίρεση- κατέρρευσαν μέσα σε οικονομική κρίση, λίγα χρόνια μετά την άνοδό τους στην εξουσία.
Το τρίτο είναι: αύξαινε τις επενδύσεις στο δημόσιο τομέα, αλλά βεβαιώσου πάντα πως η χρηματοδότηση συνοδεύεται από μεταρρύθμιση για πιο αποτελεσματικές, εξυπηρετικές και διαφανείς δημόσιες υπηρεσίες.
Οι στόχοι αυτοί χρειάζονται να έχει ο χρήστης το δικαίωμα της επιλογής και να συναγωνίζονται οι δημόσιες υπηρεσίες. Έτσι μόνο το σύστημα γεννά μεταρρυθμίσεις που ενδυναμώνουν τους χρήστες των δημοσίων υπηρεσιών (ο Μπράουν θα ακολουθήσει αυτόν το δρόμο με την ίδια επιμονή με τον προκάτοχό του).
Το τέταρτο είναι πως η σχέση πολιτών-κράτος βασίζεται σε δικαιώματα και υποχρεώσεις των πολιτών.
Η κυβέρνηση οφείλει να παρέχει στους πολίτες τα μέσα που χρειάζονται για να διαμορφώσουν τη ζωή τους• κι οι πολίτες όμως, οφείλουν από την πλευρά τους να τηρούν τα υποχρεώσεις τους.
Το επίδομα ανεργίας π.χ. στο παρελθόν θεωρούνταν ένα αναφαίρετο δικαίωμα. Έτσι όμως εξασθενούσε η ατομική υπευθυνότητα των ανέργων και πολλοί εργαζόμενοι αποκλείονταν σταδιακά από την αγορά εργασίας.
Σήμερα όσοι μένουν άνεργοι αναλαμβάνουν την υποχρέωση να ψάξουν ενεργά για δουλειά κι όταν τους δίνεται μια ευκαιρία, οφείλουν να την αξιοποιήσουν.
Τέλος, κι είναι η πιο αμφιλεγόμενη από τις παραπάνω θέσεις, που έπαιξε όμως θεμελιακό ρόλο στην επιτυχία των Εργατικών και που ο Μπράουν την ενστερνίζεται πλήρως, μην επιτρέψεις στη δεξιά να αποκτήσει προνομιακά πολιτικά ζητήματα.
Η δεξιά πάντα έτεινε να κυριαρχεί σε ζητήματα όπως η εφαρμογή του νόμου, η διατήρηση της τάξης, η μετανάστευση, η τρομοκρατία• χρειάζεται λοιπόν να προτείνουμε κεντροαριστερές λύσεις σε αυτά τα προβλήματα.
Με δεδομένο πως διαβιώνουμε σε ένα παγκοσμιοποιημένο κόσμο, διαμορφώνεται μία καινούργια ισορροπία μεταξύ πολιτικών δικαιωμάτων και ασφάλειας.
Το Εργατικό κόμμα επικρίθηκε σφοδρά πως υπονομεύει τις ατομικές ελευθερίες, αλλά κάθε χώρα του κόσμου δυσκολεύεται ήμερα να βρει την ισορροπία μεταξύ ασφάλειας κι ελευθερίας.
6
Έτσι λοιπόν, ο Γκόρντον Μπράουν θα ακολουθήσει κι αυτός τον «τρίτο δρόμο» (όπως εδώ που τα λέμε το κάνουν όλοι οι πετυχημένοι κεντροαριστεροί ηγέτες του κόσμου).
Αυτό καθόλου δε σημαίνει πως δε θα αναζητήσει νέες πολιτικές λύσεις ή πως δεν θα προχωρήσει σε αλλαγές. Ίσα-ίσα, οφείλει να το κάνει.
Όπως παραδέχτηκε, «έγιναν λάθη» -όχι μόνο ένα (καταστροφικό) στην εξωτερική πολιτική, αλλά πολλά άλλα, σε αρκετούς τομείς εσωτερικής πολιτικής.
Οι Εργατικοί επί παραδείγματι δεν μπόρεσαν να καταπολεμήσουν αρκετά τις κοινωνικές ανισότητες• και ο Μπράουν θα πρέπει να ξαναδεί το ζήτημα της προστασίας των ατομικών ελευθεριών.
Δεν πρόκειται όμως να εγκαταλείψει τις βασικές ιδέες που άλλαξαν τις πολιτικές ισορροπίες σε αυτή τη χώρα.
----
Ο Anthony Giddens είναι επίτιμος καθηγητής στο «Λόντον Σκουλ οφ Εκονόμικς»
Ο Τόνι Μπλερ (Tony Blair) έφυγε. Θα εξαφανιστεί μαζί του και η ιδιαίτερη πολιτική του φιλοσοφία, ο «τρίτος δρόμος»;
Για να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό, θα χρειαστεί να διαλύσουμε ορισμένες παρεξηγήσεις για τι ήταν -και είναι- η ιδεολογική αυτή προσέγγιση.
Ο ίδιος ο όρος δε μας διαφωτίζει ιδιαίτερα.
Ο «τρίτος δρόμος» περιγράφει την ανάγκη της κεντροαριστερής σκέψης να προσαρμοστεί στις μεγάλες αλλαγές που αναμορφώνουν τον κόσμο, ιδιαίτερα στην παγκοσμιοποίηση.
Ο «πρώτος δρόμος» εκφράζει την παραδοσιακή αριστερά, την παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία, που κυριάρχησε στην πολιτική σκέψη και πρακτική στην πρώτη μεταπολεμική περίοδο.
Βασιζόταν στον κεϊνσιανισμό και στην άποψη πως το κράτος έπρεπε να αντικαταστήσει την αγορά σε σημαντικούς τομείς της οικονομικής ζωής.
Η προσέγγιση αυτή εξανεμίστηκε καθώς η οικονομία παγκοσμιοποιούνταν κι ενώ γινόταν φανερό πως το κράτος ήταν συχνά αναποτελεσματικό και απαράδεκτα γραφειοκρατικό.
Ο «δεύτερος δρόμος» ήταν ο θατσερισμός ή ο φονταμενταλισμός της αγοράς -η πίστη πως οι νόμοι της αγοράς θα έπρεπε να επεκταθούν όσο το δυνατό περισσότερο, καθώς η αγορά είναι το πλέον ορθολογικό και αποτελεσματικό μέσο προς την ευημερία.
Ο θατσερισμός είχε μερικές σημαντικές επιτυχίες και απεκατέστησε την ανταγωνιστικότητα της Βρετανίας.
Κι όμως, εξαφανίστηκε κι αυτός, όταν τα όριά του έγιναν φανερά.
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης από την Θάτσερ (Thatcher) η φτώχεια και οι ανισότητες αυξήθηκαν στη Βρετανία πολύ περισσότερο απ’ ότι στις περισσότερες αναπτυγμένες χώρες.
Οι ιδιωτικοποιήσεις μπήκαν δυναμικά στην ημερήσια διάταξη και οι δημόσιες επενδύσεις συρρικνώθηκαν.
Η κ. Θάτσερ κληροδότησε μια κοινωνία με αυξανόμενες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες και με υποβαθμιζόμενες δημόσιες υπηρεσίες.
6
Ήταν εντελώς απαραίτητο να αναζητηθεί μία τρίτη εναλλακτική λύση, που θα αναζητούσε τη συμφιλίωση της οικονομικής αποτελεσματικότητας με την κοινωνική προστασία και τη μείωση της φτώχειας.
Μερικοί κατάλαβαν τον «τρίτο δρόμο» σαν ένα φτηνό, διαφημιστικό κόλπο -μία πολιτική διακήρυξη άδεια από κάθε ουσία.
Έκαναν λάθος.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, το Εργατικό κόμμα νίκησε σε τρεις διαδοχικές εκλογές (1997, 2001, 2005) και μπορεί κάλλιστα να κερδίσει και σε μία τέταρτη, ακριβώς διότι ο «τρίτος δρόμος» ήταν μία πολιτική προσέγγιση πλούσια σε περιεχόμενο.
Είναι μάλλον απίθανο να δούμε τον Γκόρντον Μπράουν (Gordon Brown) να χρησιμοποιεί τον όρο, που κι εγώ ο ίδιος έπαψα να τον χρησιμοποιώ, διότι φορτίστηκε υπερβολικά.
Δεν πρόκειται πάντως να επιστρέψει στο παλιό Εργατικό κόμμα κι είναι αδιαμφισβήτητο πως θα κινηθεί -και θα προχωρήσει- στο πλαίσιο του «τρίτου δρόμου».
Το πλαίσιο αυτό καθορίζεται από ορισμένα πολιτικά αξιώματα.
Το πρώτο είναι: κράτα το χώρο του πολιτικού κέντρου.
Κανένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα δεν μπορεί να νικήσει σήμερα απευθυνόμενο σε μία και μόνη κοινωνική τάξη.
Το πρόβλημα είναι πως να στραφεί το πολιτικό κέντρο βάρους προς τα αριστερά.
Οι Εργατικοί έκαναν αυτό ακριβώς την τελευταία δεκαετία, με επιτυχία.
Ο Τόνι Μπλερ εξαφάνισε τέσσερις συντηρητικούς ηγέτες, που έμειναν κολλημένοι στον θατσερισμό. Για να ξαναμπούνε στο παιχνίδι οι συντηρητικοί χρειάστηκε να αποδεχτούν την κρίσιμη σημασία των δημοσίων υπηρεσιών στη λειτουργία μίας αξιοπρεπούς κοινωνίας, υποστήριξαν το «εθνικό σύστημα υγείας» (NHS), αποδέχτηκαν την ανάγκη να καταπολεμηθεί η φτώχεια και παραδέχτηκαν πως αυτούς τους στόχους δεν τους πετυχαίνεις με μείωση της φορολογίας.
Το δεύτερο είναι: βεβαιώσου πως η οικονομία πάει καλά.
Η βελτίωση της κοινωνικής δικαιοσύνης προϋποθέτει μία ρωμαλέα οικονομία, όχι το ανάποδο.
Τα αποτελέσματα του Μπράουν στον τομέα αυτό είναι πιθανότατα το δυνατό του χαρτί. Όλες οι προηγούμενες Εργατικές κυβερνήσεις -σχεδόν χωρίς εξαίρεση- κατέρρευσαν μέσα σε οικονομική κρίση, λίγα χρόνια μετά την άνοδό τους στην εξουσία.
Το τρίτο είναι: αύξαινε τις επενδύσεις στο δημόσιο τομέα, αλλά βεβαιώσου πάντα πως η χρηματοδότηση συνοδεύεται από μεταρρύθμιση για πιο αποτελεσματικές, εξυπηρετικές και διαφανείς δημόσιες υπηρεσίες.
Οι στόχοι αυτοί χρειάζονται να έχει ο χρήστης το δικαίωμα της επιλογής και να συναγωνίζονται οι δημόσιες υπηρεσίες. Έτσι μόνο το σύστημα γεννά μεταρρυθμίσεις που ενδυναμώνουν τους χρήστες των δημοσίων υπηρεσιών (ο Μπράουν θα ακολουθήσει αυτόν το δρόμο με την ίδια επιμονή με τον προκάτοχό του).
Το τέταρτο είναι πως η σχέση πολιτών-κράτος βασίζεται σε δικαιώματα και υποχρεώσεις των πολιτών.
Η κυβέρνηση οφείλει να παρέχει στους πολίτες τα μέσα που χρειάζονται για να διαμορφώσουν τη ζωή τους• κι οι πολίτες όμως, οφείλουν από την πλευρά τους να τηρούν τα υποχρεώσεις τους.
Το επίδομα ανεργίας π.χ. στο παρελθόν θεωρούνταν ένα αναφαίρετο δικαίωμα. Έτσι όμως εξασθενούσε η ατομική υπευθυνότητα των ανέργων και πολλοί εργαζόμενοι αποκλείονταν σταδιακά από την αγορά εργασίας.
Σήμερα όσοι μένουν άνεργοι αναλαμβάνουν την υποχρέωση να ψάξουν ενεργά για δουλειά κι όταν τους δίνεται μια ευκαιρία, οφείλουν να την αξιοποιήσουν.
Τέλος, κι είναι η πιο αμφιλεγόμενη από τις παραπάνω θέσεις, που έπαιξε όμως θεμελιακό ρόλο στην επιτυχία των Εργατικών και που ο Μπράουν την ενστερνίζεται πλήρως, μην επιτρέψεις στη δεξιά να αποκτήσει προνομιακά πολιτικά ζητήματα.
Η δεξιά πάντα έτεινε να κυριαρχεί σε ζητήματα όπως η εφαρμογή του νόμου, η διατήρηση της τάξης, η μετανάστευση, η τρομοκρατία• χρειάζεται λοιπόν να προτείνουμε κεντροαριστερές λύσεις σε αυτά τα προβλήματα.
Με δεδομένο πως διαβιώνουμε σε ένα παγκοσμιοποιημένο κόσμο, διαμορφώνεται μία καινούργια ισορροπία μεταξύ πολιτικών δικαιωμάτων και ασφάλειας.
Το Εργατικό κόμμα επικρίθηκε σφοδρά πως υπονομεύει τις ατομικές ελευθερίες, αλλά κάθε χώρα του κόσμου δυσκολεύεται ήμερα να βρει την ισορροπία μεταξύ ασφάλειας κι ελευθερίας.
6
Έτσι λοιπόν, ο Γκόρντον Μπράουν θα ακολουθήσει κι αυτός τον «τρίτο δρόμο» (όπως εδώ που τα λέμε το κάνουν όλοι οι πετυχημένοι κεντροαριστεροί ηγέτες του κόσμου).
Αυτό καθόλου δε σημαίνει πως δε θα αναζητήσει νέες πολιτικές λύσεις ή πως δεν θα προχωρήσει σε αλλαγές. Ίσα-ίσα, οφείλει να το κάνει.
Όπως παραδέχτηκε, «έγιναν λάθη» -όχι μόνο ένα (καταστροφικό) στην εξωτερική πολιτική, αλλά πολλά άλλα, σε αρκετούς τομείς εσωτερικής πολιτικής.
Οι Εργατικοί επί παραδείγματι δεν μπόρεσαν να καταπολεμήσουν αρκετά τις κοινωνικές ανισότητες• και ο Μπράουν θα πρέπει να ξαναδεί το ζήτημα της προστασίας των ατομικών ελευθεριών.
Δεν πρόκειται όμως να εγκαταλείψει τις βασικές ιδέες που άλλαξαν τις πολιτικές ισορροπίες σε αυτή τη χώρα.
----
Ο Anthony Giddens είναι επίτιμος καθηγητής στο «Λόντον Σκουλ οφ Εκονόμικς»
