Οχι τα ίδια ολέθρια λάθη

Εκατό χρόνια μετά. Εφέτος, το 2014, συμπληρώνονται εκατό χρόνια από την έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Ευρώπη αλλά και γενικότερα ο κόσμος ολόκληρος στοχάζεται πάνω στο τραγικό αυτό γεγονός, τον Μεγάλο Πόλεμο, που άφησε πίσω του πάνω από 15 εκατομμύρια νεκρούς. Προσπαθεί να αντλήσει μαθήματα στο μέτρο που θέλει να διδαχθεί από κάποια μαθήματα. Επιχειρεί να ανιχνεύσει ενδεχόμενους παραλληλισμούς μεταξύ της σημερινής κατάστασης και εκείνης πριν από εκατό χρόνια που οδήγησε στον πόλεμο. Αρκετοί αναλυτές εντοπίζουν δυσοίωνες ομοιότητες ανάμεσα στο 2014 και το 1914. Επικίνδυνους παραλληλισμούς. Ανησυχητικά κοινά σύνδρομα (βλέπε π.χ. M. MακΜίλαν, «The Great War’s Ominous Echoes» - «Οι δυσοίωνοι αντίλαλοι του Μεγάλου Πολέμου», «The New York Times», 13 Δεκεμβρίου 2013 και «Look Back with Angst» - «Κοιτάζοντας πίσω με αγωνία», «The Economist», 21 Δεκεμβρίου 2013).

Ο κύριος παραλληλισμός που εντοπίζεται σχεδόν από το σύνολο των αναλυτών αναφέρεται στη δυναμική της σχέσης Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας, όπως διαμορφώνεται σήμερα ως παρεμφερούς ανάμεσα στη σχέση Μ. Βρετανίας και Γερμανίας το 1914. Η Βρετανία αισθάνθηκε τότε απειλούμενη από τη Γερμανία, ενώ η τελευταία «αναζητούσε την ευκαιρία για έναν πόλεμο που θα της επέτρεπε να κυριαρχήσει στην Ευρώπη και επέκεινα». Η κατάληξη υπήρξε ο πόλεμος. Οπως παρατηρεί η Μ. ΜακΜίλαν, σήμερα στη θέση της Γερμανίας φαίνεται να βρίσκεται η Κίνα και σε αυτήν της Βρετανίας οι Ηνωμένες Πολιτείες. «Οι αυξανόμενες στρατιωτικές δαπάνες και η διαρκής συσσώρευση ναυτικής ισχύος από την Κίνα ερμηνεύεται από πολλούς αμερικανούς διαμορφωτές πολιτικής ως πρόθεση του Πεκίνου να αμφισβητήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως κυρίαρχη δύναμη στον Ειρηνικό». Ταυτόχρονα Κίνα, ΗΠΑ (αλλά και Ιαπωνία) επιδίδονται ολοένα και εντονότερα σε μια εθνικιστική ρητορική παρόμοια με αυτήν που προηγήθηκε του Μεγάλου Πολέμου. Παράλληλα τότε, όπως και σήμερα, κυριαρχούσε η άποψη ότι η παγκοσμιοποίηση και η αλληλεξάρτηση των οικονομιών καθιστούσε τον πόλεμο μία αδιανόητη επιλογή. Το σύνδρομο του εφησυχασμού δηλαδή, η υπόθεση με άλλα λόγια ότι η λογική θα πρυτανεύσει και συνεπώς ο πόλεμος θα είχε αποφευχθεί. Και το δίδαγμα του 1914 είναι ακριβώς ότι η υπόθεση αυτή κάθε άλλο παρά ως δεδομένη θα πρέπει να εκλαμβάνεται (και σήμερα και αύριο).

Ωστόσο είναι σαφώς αξιοσημείωτο ότι οι παράλληλες αναλογίες ανάμεσα στο 2014 και στο 1914 που επισημαίνονται εντοπίζονται στον ευρύτερο χώρο της Ασίας και όχι στην Ευρώπη, το κύριο πεδίο του Α’ αλλά και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι λόγοι γι’ αυτό το γεγονός είναι πολλοί. Κυρίως όμως εκτιμάται ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να αποτελέσει το θέατρο μιας άλλης γενικευμένης πολεμικής σύγκρουσης. Πρώτα απ’ όλα γιατί, από οικονομική άποψη, η Ευρώπη δεν απειλεί κανέναν (ίσως γιατί έχει συρρικνωθεί σημαντικά η οικονομική της επιφάνεια), αν και σε κάποιο βαθμό «απειλείται» από την οικονομική άνοδο της Κίνας. Από την άλλη μεριά, όμως, η Ευρώπη έχει κατά βάθος ενστερνισθεί την κουλτούρα της ειρηνικής επίλυσης των διαφορών και της ελάχιστης δυνατής χρήσης βίας στις διεθνείς σχέσεις και μόνο όταν τούτο καταστεί εντελώς αναπόφευκτο, όπως π.χ. με τις στρατιωτικές επεμβάσεις για κυρίως ανθρωπιστικούς λόγους σε εφαρμογή της αρχής της «προστασίας των πολιτών» (right to protect), αν και σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν σημειωθεί καταχρήσεις (περίπτωση πολέμου Ιράκ, 2003, με τη συμμετοχή ορισμένων ευρωπαϊκών κρατών).

Αλλά το πλέον σημαντικό δίδαγμα που η Ευρώπη έβγαλε από τις φονικές εμπειρίες του Α’ και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου υπήρξε η αναγνώριση της ανάγκης «να ξεπεράσει τον εαυτό της και την ιστορία της» μέσω της ενοποίησής της, να υπερβεί το εθνικό κράτος ως πηγή των αιματηρών συγκρούσεων, να δαμάσει τους εθνικισμούς ως το δηλητηριώδες διανοητικό υπόβαθρο συγκρούσεων και αντιπαλοτήτων, να ξεριζώσει τους «δαίμονες» του ρατσισμού, της ξενοφοβίας, του αντισημιτισμού, κάθε λογής διακρίσεων και τελικά ολοκληρωτισμών ως των διαχρονικών καταστάσεων μίσους και παραβίασης των ατομικών δικαιωμάτων. Και, παρά το βάρος των πληγών της Ιστορίας, η Ευρώπη τα κατάφερε. Το οικοδόμημα της Ευρωπαϊκής Ενωσης αποτελεί το αξιοθαύμαστο επίτευγμα της προσπάθειας αυτής.

Παρά τις οποιεσδήποτε ατέλειες, τις αδυναμίες, τα ελλείμματα, η Ευρωπαϊκή Ενωση αποτελεί τον κύριο παράγοντα που διασφαλίζει ότι η Ευρώπη δεν θα διολισθήσει στις αιματηρές συγκρούσεις του παρελθόντος. Οσοι επομένως σήμερα επιχειρούν να αναβιώσουν τους εθνικισμούς, τους λαϊκισμούς και τον ευρωσκεπτικισμό είναι σαφές ότι δεν έχουν διδαχθεί τίποτε ούτε από το «1914» ούτε από τις μετέπειτα τραγικές εμπειρίες της Ευρώπης. Επαναλαμβάνουν τυφλά τα ολέθρια λάθη του παρελθόντος...