Επιστροφή στο παρελθόν

Η Πέμπτη 23 Ιουνίου μπορεί να καταγραφεί ως μια εντελώς «άλλη μέρα» για την Ευρώπη, την Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ). Οι πολίτες του Ηνωμένου Βασιλείου (ΗΒ) προσέρχονται στις κάλπες για να απαντήσουν εάν θέλουν η χώρα τους να παραμείνει στην ΕΕ ως πλήρες μέλος (στην οποία εντάχθηκε το 1973) ή να αποχωρήσει (Brexit) και να διαμορφώσει μια εναλλακτική σχέση με επιστροφή στο παρελθόν. Καμιά πρόβλεψη δεν μπορεί να γίνει αυτή τη στιγμή ως προς το αποτέλεσμα, ιδιαίτερα μετά την τραγική δολοφονία της βουλευτού Τζο Κοξ, υπέρμαχου της παραμονής. Ολα τα σενάρια είναι ανοιχτά. Εάν τελικά οι πολίτες του Ηνωμένου Βασιλείου επιλέξουν να παραμείνουν στην ΕΕ, αυτό θα ανακουφίσει τις Βρυξέλλες και τις βασικές χώρες - μέλη (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία κ.ά.), οι οποίες θεωρούν ότι, παρά τα προβλήματα που προκαλεί το Λονδίνο, η παρουσία της χώρας στην Ενωση είναι πολλαπλώς χρήσιμη και αναγκαία έστω και ως ειδική περίπτωση με αρκετές εξαιρέσεις (opting outs). Στην περίπτωση αυτή η Ενωση θα έχει απαλλαγεί από ένα πρόβλημα και θα στρέψει την προσοχή της στις συσσωρευμένες κρίσεις (οικονομική, προσφυγική, τρομοκρατία, αστάθεια) επαναδρομολογώντας τη διαδικασία εμβάθυνσης της ενοποίησης σε τομείς όπως της ασφάλειας, άμυνας, νομισματικής ενοποίησης κ.λπ. Και ταυτόχρονα ελπίζεται ότι θα θελήσει να αντλήσει ορισμένα χρήσιμα μαθήματα από τη «βρετανική εμπειρία». Εάν ωστόσο η έκβαση του δημοψηφίσματος είναι αρνητική, υπέρ της εξόδου (Brexit), τότε τα πράγματα θα είναι ιδιαίτερα δύσκολα για την Ευρώπη πρωτίστως.

Για την Ευρωπαϊκή Ενωση θα είναι η πρώτη αποχώρηση χώρας - μέλους, ο πρώτος ακρωτηριασμός του συστήματος (το 1984 αποχώρησε μια περιοχή, η Γροινλανδία). Δημιουργείται έτσι ένα πολύ κακό προηγούμενο και ανοίγει μια διαδικασία αποσύνθεσης (disintegration) του συστήματος. Αρκετοί που έχουν γράψει ήδη τον «επικήδειο της ΕΕ» θα αισθανθούν δικαιωμένοι (βλέπε J.R. Gillingham, «The EU, an Obituary», 2016). Αλλες εθνολαϊκιστικές δυνάμεις σε χώρες - μέλη, όπως Γαλλία, Ιταλία, Ολλανδία κ.ά., θα ασκήσουν πιέσεις για τη διεξαγωγή δημοψηφισμάτων με αβέβαια αποτελέσματα. Η Ευρωπαϊκή Ενωση θα αντιδράσει βεβαίως στο ενδεχόμενο του Brexit με ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που θα διακηρύξει εμφατικά την προσήλωση στους ενοποιητικούς στόχους και θα δρομολογήσει τη διαδικασία επιτάχυνσης της ενοποίησης στους τομείς που προαναφέραμε. Ωστόσο το κακό θα έχει γίνει. Πέρα από το «κακό προηγούμενο» η Ενωση θα έχει δυσκολίες να διαμορφώσει π.χ. αποτελεσματική και αξιόπιστη κοινή εξωτερική πολιτική χωρίς τη Βρετανία στους κόλπους της (χώρα - πυρηνική δύναμη, μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ με ευρύ δίκτυο παγκόσμιας επιρροής κ.λπ.). Ακόμη θεμελιακές ισορροπίες στην ΕΕ θα έχουν ανατραπεί αναπόφευκτα υπέρ της ισχυρότερης χώρας, της Γερμανίας. Ολα αυτά δεν εξυπηρετούν φυσικά ούτε τα ειδικότερα ελληνικά συμφέροντα, πολύ περισσότερο που το Ηνωμένο Βασίλειο διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στις υποθέσεις της περιοχής μας, της Ανατολικής Μεσογείου (Κυπριακό κ.λπ.). Οι συνέπειες της εξόδου θα είναι επίσης σημαντικές για την ίδια τη χώρα (πιθανότητα διάλυσης Ηνωμένου Βασιλείου με αποχώρηση Σκωτίας, οικονομικές συνέπειες κ.λπ.). Αλλά αυτό θα είναι το τίμημα μιας δημοκρατικής επιλογής.

Ας σημειωθεί πάντως ότι εάν έχουμε Brexit, αυτό δεν θα συμβεί την Παρασκευή 24 Ιουνίου. Θα χρειαστούν διαπραγματεύσεις που θα διαρκέσουν κάποια χρόνια, ίσως μέχρι το 2020.