Το πολιτικό λάθος της Δύσης

Ο εθνικισμός είναι χαρακτηριστικό των κεμαλικών κομμάτων και όχι των Ισλαμιστών Το «πολιτικό Ισλάμ», όπως εκφράζεται από το Κόμμα της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ), αναπτύχθηκε ως μια δύναμη που διεκδίκησε τα ατομικά και συλλογικά δικαιώματα μιας μεγάλης μερίδας των πολιτών της Τουρκίας η οποία πιστεύει ότι περιθωριοποιήθηκε και αδικήθηκε από ένα αυταρχικό καθεστώς. Η επίσημη ιδεολογία της σύγχρονης Τουρκίας, ο Κεμαλισμός, στο όνομα μιας ιδιόρρυθμης ερμηνείας του θετικισμού, του μοντερνισμού και της «δυτικοποίησης» περιόρισε για πολλές δεκαετίες βασικά θρησκευτικά και πολιτιστικά δικαιώματα. Ανεξάρτητα από τα επιχειρήματα την «άλλης» πλευράς, αυτό πιστεύουν πολλοί στη γειτονική χώρα και αυτό είναι το ιδεολογικό νομιμοποιητικό πλαίσιο των Ισλαμιστών. Με άλλα λόγια, τα θέματα της εξωτερικής πολιτικής (τα «εθνικά θέματα» θα λέγαμε στην ελληνική ορολογία) δεν είναι στις πρώτες θέσεις των ενδιαφερόντων τους.

Για να γίνει κατανοητή η σημασία αυτής της θέσης θα πρέπει να συγκρίνουμε το ΑΚΡ με τα άλλα πολιτικά μορφώματα της χώρας. Τα κεμαλικά κόμματα (σήμερα το ισχυρότερο είναι το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα - CHP), τα εθνικιστικά (π.χ., το ΜΗΡ) και κάπως λιγότερο τα κεντροδεξιά κόμματα (π.χ., το Δημοκρατικό) τα οποία πλέον σχεδόν εκλείπουν από το πολιτικό σκηνικό, είναι εκφραστές του νέου έθνους-κράτους. Ο εθνικισμός, τα εθνικά αντανακλαστικά που οξύνουν και μετατρέπουν σε κρίσεις ορισμένα διεθνή θέματα, η «πατριωτική υπερηφάνεια» που αίφνης μετατρέπεται σε επιθετικότητα, η ευκολία να μεταφέρεται ένα θέμα σε μια αντιπαράθεση ισχύος κατά του Αλλου είναι τα χαρακτηριστικά αυτών των «εθνικών» πολιτικών δυνάμεων και όχι των Ισλαμιστών. Ηδη αυτή είναι και η κυριότερη μομφή κατά των Ισλαμιστών: δεν είναι αρκετά πατριώτες, είναι μειοδότες, είναι ενδοτικοί - τα γνωστά...

Οι ιδεολογικοί και πολιτικοί στόχοι του πολιτικού Ισλάμ περιορίζονται σε θέματα «εσωτερικής πολιτικής» και βασικά στην αναγνώρισή τους ως πολιτών με δικαιώματα τα οποία ως σήμερα έχουν στερηθεί. Στα θέματα εξωτερικής πολιτικής δεν έχουν εθνικιστικές αγκυλώσεις αλλά είναι πραγματιστές. Υποστηρίζουν θέσεις και προγράμματα που θα τους ενίσχυαν στον αγώνα που κάνουν μέσα στη χώρα, και μάλιστα απέναντι σε πολύ αποφασιστικές και ισχυρές δυνάμεις. Υποστηρίζουν την ένταξη της χώρας στην ΕΕ, π.χ., επειδή πιστεύουν και βλέπουν ότι έτσι θα επιτύχουν μια δημοκρατική κοινωνία με ανθρώπινα και θρησκευτικά δικαιώματα. (Γι’ αυτό είναι πολιτικό λάθος της «ισλαμοφοβικής» Δύσης που δεν υποστηρίζονται όπως θα έπρεπε τα πολιτιστικά και θρησκευτικά δικαιώματα των Ισλαμιστών). Υποστηρίζουν τη δημοκρατία, τις ελευθερίες έκφρασης και τα ανθρώπινα δικαιώματα, επειδή για αυτά ακριβώς πολιτεύονται.

Αλλά και μια λιγότερη πολιτική και περισσότερη ιδεολογική τάση που χαρακτηρίζει τους Ισλαμιστές είναι ότι πρεσβεύουν παλαιότερες οικουμενικές θρησκευτικές αξίες. Δεν εκλαμβάνουν τον κόσμο ως ομάδες εθνών σε συνεχή σύγκρουση και αντιπαράθεση. Ο λόγος τους δεν φέρει την οξύτητα τα εθνικιστικού παραδείγματος. Δεν έχουν υπερβεί τον εθνικισμό, μάλλον δεν τον έχουν (ευτυχώς) εμπεδώσει Δεν μπορεί να χαρακτηριστούν διεθνιστές, αλλά ο όρος «οικουμενικοί» δεν θα ήταν και πολύ εξωπραγματικός.

Βέβαια αυτοί οι μεταμοντέρνοι, φιλελεύθεροι, δημοκράτες Ισλαμιστές έχουν και μια ιδιαιτερότητα. Ενώ οι αντίστοιχες δυνάμεις στη Δύση είναι αποτέλεσμα κοινωνικών ζυμώσεων αιώνων και πολιτιστικών αναζητήσεων μέσα από ρεύματα όπως αυτά της Αναγέννησης, του Διαφωτισμού, της βιομηχανικής επανάστασης, του θετικισμού και τελικά των κοινωνικών συμβιβασμών, οι Ισλαμιστές είναι «σύγχρονοι» αλλά χωρίς τις βάσεις και προϊστορία που αναφέραμε. Εχουν κάνει ένα πολιτικό bypass με μια αδιευκρίνιστη πορεία. Προκαλούν έκπληξη όταν οι αναφορές τους για σωστές επιλογές παραπέμπουν σε θρησκευτικά κείμενα. Οι Ισλαμιστές αποτελούν μια διαφορετική εκδοχή της νεωτερικότητας. Το αποτέλεσμα του πειράματος θα εξαρτηθεί και από τους γείτονές τους και από την ΕΕ. Αν αυτοί δεν ερμηνεύσουν σωστά τις δυνατότητες των Ισλαμιστών και με τις ενέργειές τους τούς εκθέσουν, τότε τα εθνικιστικά στοιχεία μέσα στο ΑΚΡ και έξω από αυτό θα επικρατήσουν στην πολιτική σκηνή.

* Ο κ. Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός επιστήμονας και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.