Η καταστροφική «ιδεολογία της μεταπολίτευσης»

It is not only the economy, stupid...

Πέτρος Παπασαραντόπουλος, Κυρ. Ελευθεροτυπία, Δημοσιευμένο: 2010-07-04

Η παρούσα κρίση στην Ελλάδα έχει δυο εμφανείς διαστάσεις που έχουν συζητηθεί ιδιαίτερα και συνεχίζουν να βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής: την πολιτική και την οικονομική.

Αντίθετα, ελάχιστα έχει συζητηθεί και αναλυθεί μια άλλη πτυχή της κρίσης, εξίσου σημαντική. Πρόκειται για την ιδεολογική κρίση που διατρέχει από άκρη σε άκρη την ελληνική κοινωνία.

Η ιδεολογία επιτελεί μια καθοριστική λειτουργία στο πλαίσιο ενός κοινωνικού σχηματισμού. Είναι η συγκολλητική ουσία που ενοποιεί όλους τους κοινωνικούς αρμούς, το «τσιμέντο» του κοινωνικού σχηματισμού. Είναι η αφήγηση μιας κοινωνίας για τον ίδιο τον εαυτό της, το σύνολο των αξιών της, που είναι ταυτόχρονα και κοινωνικές και ατομικές αξίες.

Οπως το διατύπωσε πολύ χαρακτηριστικά ο Αντόνιο Γκράμσι, η ιδεολογία είναι ένας κοινωνικός μηχανισμός στον οποίο μπορεί να δοθεί «το πιο υψηλό νόημα μιας κοσμοαντίληψης που εκδηλώνεται σιωπηρά στην τέχνη, στο δίκαιο, στην οικονομική δραστηριότητα, σε όλες τις εκδηλώσεις της ατομικής και συλλογικής ζωής».

Στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης, από το 1974 και μετά, παρατηρήθηκε μια ολοκληρωτική κατάρρευση της κυρίαρχης ιδεολογίας της εθνικοφροσύνης και του αντικομμουνισμού, που είχε επικρατήσει για δεκαετίες. Επειδή, όμως, τόσο οι κοινωνίες όσο και τα υποκείμενα της ιστορίας, τα άτομα, είναι αδύνατο να λειτουργήσουν χωρίς αυτοαντίληψη και κοσμοαντίληψη, το κενό της εθνικοφροσύνης του αντικομμουνισμού έπρεπε να αντικατασταθεί από ένα νέο σύστημα αξιών.

Στις διεργασίες διαμόρφωσης ιδεολογίας δεν υπάρχουν αθώοι (τα άτομα) και ένοχοι (η πολιτική εξουσία), θύτες και θύματα. Τα άτομα εσωτερικεύουν και αναπαράγουν τις κυρίαρχες ιδεολογίες και αντιλήψεις, στο βαθμό που αισθάνονται ότι τα συμφέροντά τους εξυπηρετούνται από αυτές.

Παρατηρώντας τον αργόσυρτο κύκλο της μεταπολίτευσης που διαρκεί 35 χρόνια και δεν έχει ακόμα κλείσει, διανύοντας την ύστερη φάση του, όπου το παλιό πεθαίνει και το καινούριο δεν έχει ακόμα γεννηθεί, μπορούμε να επισημάνουμε τρία βασικά στοιχεία στην κυρίαρχη ιδεολογία της μεταπολίτευσης:

Την επικράτηση ενός ακραίου ατομικισμού σε όλες σχεδόν τις εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής. Τα άτομα της μεταπολίτευσης κοινωνικοποιήθηκαν στη βάση της εξυπηρέτησης των στενών τους συμφερόντων, που είχαν ως απώτατο όριο τη συντεχνία τους και τον στενό περίγυρό τους. Το ανορθολογικό και εξαμβλωματικό κράτος της μεταπολίτευσης δομήθηκε στη βάση των επάλληλων συμβιβασμών με τα συντεχνιακά συμφέροντα. Λαϊκιστές πολιτικοί στο όνομα του «πολιτικού κόστους» ήταν αδύνατο να αντισταθούν στο τέρας που οι ίδιοι είχαν εκθρέψει και το οποίο είχε πλέον αυτονομηθεί.

Την απαξίωση της εργασίας ως κοινωνικής αξίας και την υποκατάστασή της με τη λογική του βολέματος, κυρίως στον δημόσιο τομέα. Η επιχειρηματικότητα δαιμονοποιήθηκε και το δίπολο ανταγωνιστικότητα/ παραγωγικότητα πετάχτηκε στις χωματερές των αγροτικών επιδοτήσεων.

Τη μετάθεση των ευθυνών στους άλλους, ιδίως στους ξένους, για τα όποια προβλήματα παρουσιάζονταν. Η «δεξιά» εκδοχή αυτής της συλλογικής φαντασίωσης είναι το «Εθνος ανάδελφον», και η «αριστερή» ο απλοϊκός αντι-ιμπεριαλισμός της παραδοσιακής και αντισυστημικής αριστεράς.

Δυστυχώς, στο ιδεολογικό επίπεδο, η αμηχανία της νέας κυβέρνησης είναι εμφανής. Οχι απλώς δεν γίνεται καμιά προσπάθεια εκφώνησης μιας νέας αφήγησης, αλλά, αντίθετα, καταβάλλονται προσπάθειες να ερμηνευθούν τα μέτρα ως επιβαλλόμενα από άλλους, τους ξένους, το ΔΝΤ, την Ευρωπαϊκή Ενωση, παρά τη θέλησή μας. Οι σποραδικές προσπάθειες άρθρωσης ενός διαφορετικού λόγου, όπως το «πρέπει να στηριχθούμε στις δυνάμεις μας», παραμένουν μετέωρες.

Είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς τι σημαίνει η δήλωση ότι τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν «είναι αντίθετα με την ιδεολογική φυσιογνωμία του ΠΑΣΟΚ». Εάν το συνδηλούμενο αυτής της άποψης είναι ότι η σοσιαλιστική αριστερά δεν μπορεί να κυβερνήσει σε συνθήκες κρίσης, δίνοντας ελπίδα και προοπτική, τότε ποιος είναι ο λόγος της ύπαρξής της;

Τα ίδια ισχύουν και για την αντιπολιτευτική τακτική της Νέας Δημοκρατίας του κ. Σαμαρά, που μοιάζει να διολισθαίνει ταχύτατα στον «εθνικολαϊκισμό» στον οποίο έχει θητεύσει με επιτυχία στο παρελθόν ο αρχηγός της.

Σε ό,τι αφορά την αριστερά, οι προτάσεις που διατυπώνουν τόσο ο κ. Τσίπρας όσο και οι παλιμπαιδίζοντες γέροντες της ιστορικής ηγεσίας της, με προεξάρχοντα τον κ. Αλαβάνο, στερούνται κάθε σοβαρότητας. Η πρόσφατη διάσπαση του Συνασπισμού δίνει ελπίδες για άρθρωση ενός διαφορετικού λόγου από την πλευρά των Ανανεωτών, ελπίδες που μένει να αποδειχτούν στην πράξη.

Αυτονόητο είναι, βέβαια, ότι η ιδεολογία δεν παράγεται μόνο από τα πάνω αλλά και από τα κάτω. Συνακόλουθα, το ερώτημα που τίθεται είναι: πόσο έτοιμη είναι η ελληνική κοινωνία και τα υποκείμενα της ιστορίας, τα άτομα, να υιοθετήσουν, να εσωτερικεύσουν και να συναρθρώσουν κοινωνικά ένα νέο σύστημα αξιών, ριζικά διαφορετικό από εκείνο που επικράτησε στη μεταπολίτευση; Πόσο έτοιμοι είμαστε όλοι να κατανοήσουμε ότι it is not only the economy, stupid...

Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα και, ταυτόχρονα, η μεγάλη πρόκληση.

*Ο ΠΕΤΡΟΣ ΠΑΠΑΣΑΡΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ είναι εκδότης - δημοσιογράφος.

Θέματα επικαιρότητας: Οικονομική κρίση

Φίλιππος Σαχινίδης

Προοδευτικές προτάσεις για την οικονομία σε συνθήκες permcrisis

Φίλιππος Σαχινίδης, 2022-11-21

H λέξη της χρονιάς για το 2022 σύμφωνα με το λεξικό Collins είναι...

Περισσότερα
Θανάσης Θεοχαρόπουλος

Η αδιέξοδη οικονομική πολιτική θα φέρει λουκέτα και ανεργία

Θανάσης Θεοχαρόπουλος, 2021-02-02

Η πανδημία του Covid19 άλλαξε ριζικά τα δεδομένα παγκοσμίως...

Περισσότερα
Γιάννης Βούλγαρης

Τι μαθαίνουμε από την τριπλή κρίση;

Γιάννης Βούλγαρης, 2020-09-12

Λίγες ήταν ευτυχώς οι φορές που η μεταπολιτευτική Ελλάδα...

Περισσότερα

Εικόνα δύσβατης πορείας

Αντώνης Παπαγιαννίδης, 2020-06-25

Είναι αλήθεια πως στην Ελληνική πραγματικότητα συχνά υπάρχει...

Περισσότερα
Κώστας Καλλίτσης

Από τη χαμένη 10ετία, μην πάμε στη χαμένη γενιά

Κώστας Καλλίτσης, 2020-05-10

Η καταιγίδα έχει όνομα, λέγεται ανεργία. Και θα είναι σφοδρή....

Περισσότερα
Αντώνης Λιάκος

Πλοήγηση μέσω κρίσεων

Αντώνης Λιάκος, 2020-05-03

Η τωρινή κρίση της πανδημίας, και η οικονομική που σέρνει...

Περισσότερα

Μειώστε τους φόρους στους μισθωτούς

Αντώνης Καρακούσης, 2019-10-20

Η μακρόχρονη κρίση και το πλήθος των μέτρων, μνημονιακών...

Περισσότερα
Κώστας Καλλίτσης

Τα πρωτογενή πλεονάσματα πριν και τώρα

Κώστας Καλλίτσης, 2019-04-27

Το 2016 είχαμε δεσμευτεί να πετύχουμε πρωτογενές πλεόνασμα...

Περισσότερα

Άρθρα/ Πολιτική

Θανάσης Θεοχαρόπουλος

Ισχυρή Κεντροαριστερά απέναντι στη Δεξιά

Θανάσης Θεοχαρόπουλος, 2024-07-07

...Ο ΣΥΡΙΖΑ – Προοδευτική Συμμαχία οφείλει να συμμετέχει...

Στέργιος Καλπάκης

Η Γαλλία τρομάζει ήδη Μητσοτάκη και συμφέροντα

Στέργιος Καλπάκης, 2024-07-09

Ανησυχούν: Αυτό που έγινε για να αποτραπεί η νίκη της Ακροδεξιάς...

Η απόλυτη ανατροπή στη Γαλλία

2024-07-08

Μια τεράστια ανακούφιση του Γαλλικού λαού και της προοδευτικής...

Θόδωρος Τσίκας

”Οι Γάλλοι στον πρώτο γύρο τιμωρούν. Στο δεύτερο επιλέγουν”

Θόδωρος Τσίκας, 2024-07-08

Δεν είναι βέβαιο αν ο πρώτος σοσιαλιστής Πρόεδρος της Γαλλίας,...

Δημήτρης Χατζησωκράτης

Όλοι/ες είμαστε σήμερα του Νέου Λαϊκού Μετώπου(NFP)

Δημήτρης Χατζησωκράτης, 2024-07-06

Δεν αρκεί όμως να δηλώνουμε τη στήριξή στο NFP και να μην...

Θανάσης Θεοχαρόπουλος

Για μία μεγάλη Κεντροαριστερά με ανανέωση

Θανάσης Θεοχαρόπουλος, 2024-06-28

H ΝΔ μέσα σε λιγότερο από έναν χρόνο διακυβέρνησης έχασε...

ΕΚΚΛΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

2024-06-24

.Επειδή οι καιροί ου μενετοί, αποφασίσαμε να απευθύνουμε...

Χάρης Τσιόκας

Πώς και γιατί πρέπει τώρα μαζί…

Χάρης Τσιόκας, 2024-06-23

...Ο κατακερματισμος του προοδευτικού χώρου ,οι άγονοι και...

Εγκλήματα διαρκείας στη Ράφα

2024-05-29

Τραγικό λάθος ο κυριακάτικος βομβαρδισμόςκαταυλισμού...

Σωτήρης Βαλντέν

Η Βόρεια Μακεδονία και τα όρια της πολιτικής της ισχύος

Σωτήρης Βαλντέν, 2024-05-26

Εν μέσω πολλαπλών διεθνών και περιφερειακών κρίσεων, μερικές...

Στέργιος Καλπάκης

Τα πολλά πρόσωπα της υποκρισίας και της ανευθυνότητας

Στέργιος Καλπάκης, 2024-05-25

Άλλοτε πολέμιοι της Συμφωνίας, σήμερα ομνύουν στην τήρησή...

Θανάσης Θεοχαρόπουλος

Ισχυρή προοδευτική λύση διακυβέρνησης απέναντι στη ΝΔ

Θανάσης Θεοχαρόπουλος, 2024-05-21

Θεωρώ ότι υπάρχει κοινωνικό αίτημα του προοδευτικού κόσμου...

×
×